افزایش تناژ و عملکرد گندم بهطور مستقیم به مدیریت صحیح برنامههای کوددهی و تأمین متعادل عناصر غذایی بستگی دارد. اگر میخواهید بهترین نتیجه را از زمینهای کشاورزی خود کسب کنید و به تولید گندم با کیفیت و کمیت بالا برسید، باید نوع، مقدار و زمان مصرف کودها را کاملاً بر اساس نیاز گیاه و شرایط خاک تعیین نمایید. انتخاب صحیح کود، رعایت زمانبندی مصرف، مشورت با کارشناسان تغذیه گیاهی و پایش وضعیت خاک و گیاه، کلید موفقیت در افزایش تناژ گندم بهشمار میرود. در این مقاله تمام عناصر غذایی حیاتی و نحوه مصرف بهینه کود برای بیشترین بهرهبرداری از زمین گندم را بررسی میکنیم تا پاسخ تخصصی و کاملی به پرسشهای شما درباره افزایش تناژ گندم داده شود.
در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :
اهمیت تغذیه متعادل در افزایش تناژ گندم
گندم یکی از مهمترین محصولات کشاورزی در جهان و ایران است که نقشی اساسی در تأمین امنیت غذایی ایفا میکند. رکوردهای برجسته عملکرد گندم فقط حاصل انتخاب ارقام مناسب و مدیریت آبیاری نیست، بلکه تا حد زیادی به تغذیه صحیح و تأمین کامل عناصر ماکرو (درشت مغذیها) و میکرو (ریز مغذیها) بستگی دارد. کمبود هر یک از این عناصر میتواند عملکرد و کیفیت محصول را بهشدت کاهش دهد. به همین دلیل، شناخت نقش هر عنصر و تنظیم دقیق برنامه کوددهی، اهمیت فوقالعادهای در موفقیت کشت گندم دارد.
اصول برنامه کوددهی گندم
- بررسی وضعیت خاک از طریق آزمون خاک
- شناخت مراحل بحرانی رشد گندم و تنظیم کوددهی متناسب با هر مرحله
- انتخاب کودهای مناسب بر اساس کمبودهای خاک
- رعایت مقادیر توصیهشده طبق جدول مصرف و شرایط بومی (اقلیم، رقم و هدف کشاورزی)
مراحل حیاتی کوددهی گندم
کوددهی گندم را میتوان به چهار مرحله اصلی زیر تقسیم کرد:
- کود پایه (قبل از کاشت): فسفر، پتاسیم، گوگرد، و در صورت نیاز مقداری نیتروژن و منیزیم
- سرک اول (پنجهزنی): عمدتاً نیتروژن و بخشی از سولفات پتاسیم یا منابع ریزمغذی
- سرک دوم (ساقهدهی): نیتروژن باقیمانده و تکمیل نیاز گیاه به عناصر پرمصرف
- تغذیه تکمیلی (گلدهی و پر شدن دانه): محلولپاشی عناصر کممصرف و ریزمغذیها مثل آهن، روی، منگنز، بور
بررسی نقش هر عنصر غذایی در افزایش عملکرد گندم
نیتروژن (N)
عنصر کلیدی برای تشکیل پروتئین، اسیدهای نوکلئیک و کلروفیل با نقش ویژه در رشد سبزینهای، افزایش پنجهزنی و بهبود توان فتوسنتزی. مصرف بهینه نیتروژن عامل اصلی افزایش تعداد دانه در خوشه و وزن هزار دانه است.
- علائم کمبود: زردشدگی برگهای پایین، کاهش پنجهزنی، کوچک ماندن بوتهها
- بیشبود: رشد رویشی مفرط، ورس، کاهش کیفیت دانه و تجمع نیترات
- مقدار مصرف: ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم اوره یا معادل آن، در سه مرحله (۳۰% پایه، ۴۰% پنجهزنی و ۳۰% ساقهدهی)
پتاسیم (K)
افزایش مقاومت به تنشهای زیستی و غیرزیستی، بهبود فتوسنتز و انتقال مواد فتوسنتزی به دانه، افزایش پر شدن دانه و کیفیت گندم. پتاسیم تاثیر مهمی بر استحکام ساقه و جلوگیری از ورس دارد.
- علائم کمبود: کلروز و سوختگی حاشیه برگهای پیر، کاهش پر شدن دانه
- بیشبود: بروز کمبود ثانویه منیزیم و کلسیم، اختلال جذب سایر یونها
- مقدار مصرف: ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم پتاسیم سولفات یا معادل آن، عموماً هنگام آمادهسازی زمین یا اوایل رشد گیاهی
فسفر (P)
لازم برای انتقال انرژی (ATP)، توسعه ریشه، اسراع گلدهی و یکنواختی رسیدگی. فسفر جذب شده در مراحل ابتدایی نقش تعیینکننده در استقرار خوب بوتهها دارد.
- علائم کمبود: ظاهر شدن رنگ ارغوانی در لبه برگها، کوچک ماندن بوتهها، کاهش پنجهزنی
- بیشبود: کاهش جذب آهن و روی و بروز کمبود ثانویه این عناصر، تثبیت و کاهش قابلیت دسترسی در خاکهای آهکی
- مقدار مصرف: ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم سوپرفسفات تریپل یا ۸۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم دیآمونیوم فسفات بهصورت پایه
گوگرد (S)
ضامن سنتز اسیدهای آمینه، پروتئین و برخی ویتامینهای ضروری. نقش اساسی در افزایش کیفیت گندم، جذب بهتر نیتروژن و مقاومت نسبت به افات را دارد.
- علائم کمبود: زردی برگهای جوان، کاهش رشد کلی گیاه
- بیشبود: اسیدی شدن خاک و کاهش جذب مولیبدن، افزایش شوری
- مقدار مصرف: ۳۰ تا ۶۰ کیلوگرم گوگرد خالص یا ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم محصولات حاوی گوگرد (مثل سولفات آمونیوم، گچ کشاورزی)
منیزیم (Mg)
عنصر مرکزی مولکول کلروفیل و موثر در فعالیت آنزیمی و انتقال فسفات به درون گیاه.
- کمبود: زرد شدگی بین رگبرگی در برگهای مسن، کاهش فتوسنتز
- مصرف: ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم سولفات منیزیم به پایه خاک یا ۱ تا ۲ در هزار محلولپاشی
آهن (Fe)
ضروری برای سنتز کلروفیل، تشکیل آنزیمهای دخیل در فتوسنتز و سبزینگی برگ.
- کمبود: کلروز بین رگبرگی در برگهای جوان، سفید شدن شدید، کاهش رشد
- بیشبود: معمولاً نادر؛ اما مصرف کلات آهن بدون نیازسنجی ممکن است مشکلساز شود
- مصرف: ۵ تا ۱۰ کیلوگرم کلات آهن یا ۱ تا ۲ در هزار بهصورت محلولپاشی پنجهزنی و رشد برگ
منگنز (Mn)
در فعالسازی آنزیمهای فتوسنتز و مقاومت به بیماریها مؤثر است.
- کمبود: نوارهای کلروتیک، کاهش رشد و تأخیر در رسیدگی
- مصرف: ۵ تا ۱۰ کیلوگرم سولفات منگنز یا ۱ تا ۲ در هزار محلولپاشی
روی (Zn)
برای سنتز آنزیمها، تقسیم سلولی و افزایش تعداد سنبلچه و وزن دانه نقش کلیدی دارد.
- کمبود: نوارهای سفید در برگهای جوان، کاهش رشد و باردهی
- مصرف: ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم سولفات روی یا محلولپاشی ۱ تا ۲ در هزار در پنجهزنی و قبل از گلدهی
بور (B)
در تقسیم سلولی، تشکیل گل و لقاح و انتقال قند موثر است.
- کمبود: پیچیدگی برگ، ریزش گل و کاهش تشکیل دانه
- مصرف: ۱ تا ۲ کیلوگرم بوراکس به پایه خاک یا محلولپاشی ۰.۳ تا ۰.۵ در هزار در گلدهی
مس (Cu)
ضروری برای ساخت پروتئین، فعالسازی آنزیمها و باروری گرده.
- کمبود: سفید شدن نوک برگ، کاهش کیفیت دانه
- مصرف: ۳ تا ۶ کیلوگرم سولفات مس یا محلولپاشی ۰.۵ تا ۱ در هزار
کلسیم (Ca)
در تشکیل دیواره سلولی، تقسیم سلولی و رشد ریشه نقش دارد.
- کمبود: نکروز نوک برگ، شکنندگی و کاهش رشد ریشه
- مصرف: در صورت نیاز، ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم گچ کشاورزی
مقادیر توصیهشده و زمان مصرف کودها برای افزایش تناژ گندم
مصرف بهینه کودها برای گندم بسته به آزمون خاک، آبوهوا و رقم کاشت متفاوت است، ولی مقادیر زیر راهنمایی کلی ارائه میدهد:
| عنصر | کود پیشنهادی | مقدار مصرف (کیلوگرم/هکتار) | زمان مناسب مصرف |
|---|---|---|---|
| نیتروژن | اوره | ۱۵۰–۲۰۰ | پایه، پنجهزنی، ساقهدهی |
| پتاسیم | سولفات پتاسیم | ۱۰۰–۱۵۰ | پایه یا اوایل ساقهدهی |
| فسفر | سوپرفسفات تریپل / دیآمونیوم فسفات | ۱۰۰–۱۵۰ / ۸۰–۱۲۰ | پایه (قبل از کاشت) |
| گوگرد | گوگرد خالص/ سولفات آمونیوم | ۳۰–۶۰ / ۱۰۰–۱۵۰ | پایه |
| منیزیم | سولفات منیزیم | ۲۰–۴۰ | پایه یا محلولپاشی |
| آهن | کلات آهن | ۵–۱۰ | محلولپاشی رویشی |
| روی | سولفات روی | ۱۰–۱۵ | پایه یا محلولپاشی |
| منگنز | سولفات منگنز | ۵–۱۰ | محلولپاشی دوره رشد |
| بور | بوراکس | ۱–۲ | پایه یا محلولپاشی گلدهی |
| مس | سولفات مس | ۳–۶ | پایه یا محلولپاشی |
| کلسیم | گچ کشاورزی | ۱۰۰–۲۰۰ | در صورت نیاز |
زمان و نحوه مصرف کودها جهت جذب حداکثری توسط گندم
- کودهای فسفر، پتاسیم و گوگرد بهتر است به صورت پایه، و همزمان با آمادهسازی بستر بذر به خاک افزوده شوند.
- تقسیم کود نیتروژنه به چند مرحله (تقسیط) باعث کاهش تلفات و افزایش کارایی جذب میشود.
- محلولپاشی عناصر ریزمغذی به خصوص در خاکهای آهکی حائز اهمیت است زیرا قابلیت جذب خاکی آنها پایین میباشد.
- ادغام کودهای شیمیایی با مواد آلی و بیولوژیک (ورمیکمپوست، کود دامی پوسیده، باکتریهای محرک رشد) سبب پایداری بیشتر عملکرد و سلامت خاک خواهد شد.
ملاحظات مهم برای انتخاب بهترین کود افزایش تناژ گندم
- همواره برنامه کودی را با مشورت کارشناسان و با توجه به نتایج آزمون خاک تدوین نمایید.
- واکنش خاک (pH)، میزان آهک، ماده آلی و بافت خاک در انتخاب نوع کود، درصد و شکل مصرف تاثیرگذار است.
- در صورت کاشت ارقام جدید و پرمحصول به تفاوتهای نیاز غذایی آنها توجه شود.
- مصرف بیش از حد کودها ممکن است منجر به شوری، کاهش باروری خاک، آلودگی آبهای زیرزمینی و حتی کاهش محصول شود، پس تعادل را رعایت کنید.
کودهای افزاینده تناژ گندم و نقش محلولپاشیها
مصرف محلولپاشی عناصر ریزمغذی، به ویژه برپایه نیاز سنجی آزمایش خاک یا نشانههای کمبود در مزرعه همراه با کودهای پایه میتواند نتایج قابلتوجهی در افزایش تناژ به همراه داشته باشد.
- بیشترین تاثیر محلولپاشی روی و آهن در خاکهای آهکی ایران و در مراحل پنجهزنی و گلدهی مشخص میشود.
- محلولهای کامل NPK و میکرو مانند کود ۱۲-۱۲-۳۶ (گرومان) فاقد آلودگیهای سنگین بوده و برای گندم ارزش افزوده بالایی ایجاد میکنند.
تغذیه برتر و مدیریت تغذیهای در مراحل کلیدی رشد گندم
در هر مرحله رشد، نیاز گیاه گندم به عناصر غذایی متفاوت است:
- طلوع و جوانهزنی: نیتروژن و فسفر پایه برای رشد اولیه ریشه و سبزینه
- پنجهزنی (تیلرینگ): مکمل نیتروژن و منیزیم مناسب
- رشد ساقه: نیاز به نیتروژن، فسفر، پتاسیم، گوگرد، منیزیم و روی
- گردهافشانی و پر شدن دانه: نیتروژن، فسفر، منیزیم، بور و محلولپاشی ریزمغذیها
نتیجهگیری
برای رسیدن به تناژ بالا در کشت گندم، برنامهریزی دقیق کوددهی مبتنی بر آزمون خاک، شرایط اقلیمی و نیازهای مرحلهای گیاه ضروری است. مصرف کودهای شیمیایی و ریزمغذیها بهصورت هدفمند و مکمل، همراه با مدیریت بهینه آب و رعایت تناوب زراعی، موجب ثبات عملکرد شما خواهد شد. همچنین تلفیق مواد آلی و زیستی با کودهای شیمیایی توصیه اکید میگردد تا هم پایداری تولید و هم سلامت خاک حفظ شود. رفع کمبود عناصر حتی به مقدار اندک، میتواند تاثیر بسزایی در افزایش عملکرد مزرعه شما داشته باشد. پیش از انتخاب و مصرف کودهای شیمیایی مختلف، حتماً با متخصص تغذیه گیاهی مشورت نمایید و از مصرف بیرویه خودداری کنید تا بهترین نتیجه را به دست آورید.
سوالات متداول کود برای افزایش تناژ گندم
این کار پایهای است برای تعیین میزان واقعی نیاز به عناصر غذایی، اجتناب از مصرف بیرویه، صرفهجویی اقتصادی و حفظ محیط زیست
- N: ۱۵۰–۲۰۰ کیلوگرم/ha اوره (تقسیم شده: ۳۰% پایه، ۴۰% پنجهزنی، ۳۰% ساقهدهی).
- P: ۱۰۰–۱۵۰ کیلوگرم سوپرفسفات تریپل یا ۸۰–۱۲۰ کیلوگرم DAP.
- K: ۱۰۰–۱۵۰ کیلوگرم سولفات پتاسیم.
- S: ۳۰–۶۰ کیلوگرم.
- Mg: ۲۰–۴۰ کیلوگرم سولفات منیزیم یا محلولپاشی.
- Fe, Mn, Zn: ۵–۱۵ کیلوگرم یا محلولپاشی بسته به نیاز
- ازت زیاد: رشد رویشی بیش از حد، ورس، کیفیت پایین دانه، آلودگی نیتراتی.
- فسفر زیاد: کمبود ثانویهی Fe و Zn، جذب سخت در خاکهای آهکی.
- پتاسیم زیاد: کمبود ثانویهی Mg و Ca، اختلال در جذب دیگر یونها.
این نوع کودها تأمین متعادل چند عنصر و سینرژی میان آنها را فراهم میکنند و میتوانند عملکرد را بهطور قابل توجهی بالا ببرند
- رعایت اصول pH بین ۶–۷ برای بهینهسازی جذب.
- انجام مصرف مرحلهای (Split) مخصوصاً برای نیتروژن، کاهش تلفات محیطی.
- استفاده از روشهای دقیق توزیع (مثل باندینگ برای P و K).
- افزودن S و میکرو در صورت کمبود زمینی.