برای حداکثر بهرهوری محصول گندم و دستیابی به عملکرد بالا و کیفیت مطلوب، دانستن و اجرای یک برنامه کوددهی علمی و دقیق بسیار اهمیت دارد. مهمترین نکته پیش از هر اقدامی، آزمایش خاک و تحلیل کامل وضعیت زمین کشاورزی است؛ زیرا نیاز گیاهان به کودهای مختلف بستگی مستقیم به میزان عناصر موجود در خاک، بافت و PH خاک و عوامل اقلیمی دارد. بدین ترتیب، توصیه میشود کشاورزان هر شش ماه یا سالانه خاک زمین خود را آزمایش کنند، سپس با توجه به نتایج دقیق، برنامه کوددهی اختصاصی تهیه کنند. استفاده از واریتههای پرمحصول نیز کارایی مصرف کودها را افزایش میدهد و انتخاب صحیح نوع و زمان مصرف کود، تاثیر قابلتوجهی در عملکرد نهایی، کیفیت دانه و میزان پروتئین خواهد داشت. در ادامه تمامی اصول کوددهی علمی گندم آبی و دیم را بر اساس آخرین یافتههای علمی و تجربیات حرفهای مورد بررسی قرار میدهیم تا کشاورزان بتوانند بهترین برنامه کوددهی را برای شرایط مزرعه خود انتخاب کنند.
اهمیت برنامهریزی کوددهی بر مبنای آزمایش خاک
آزمایش خاک مهمترین ابزار برای کشاورزی موفق و اقتصادی است. بدون دانستن وضعیت عناصر غذایی و کمبودهای خاک، هیچ راهنمایی موثری برای کوددهی وجود ندارد. هدف از آزمایش خاک، تعیین دقیق مقدار مواد مغذی ضروری برای رشد گیاه و پیشگیری از مصرف بیرویه یا ناکافی کود است؛ زیرا هردو حالت میتواند به کاهش عملکرد و یا آسیب به محیط زیست منجر شود.
- آنالیزهای خاک کمبود و یا مسمومیت عناصر را مشخص میکند.
- سطح عناصر اصلی مانند نیتروژن (N)، فسفر (P)، پتاسیم (K) و ریزمغذیها (روی، منگنز، آهن، مس و غیره) سنجیده میشود.
- تاریخچه زراعی زمین، میزان آبیاری، شرایط اقلیمی و مواد آلی موجود بررسی و لحاظ میشود.
- بر اساس این دادهها، توصیه کود پایه و سرک، انتخاب کودهای آهسته رهش یا سریعاثر، و تعیین زمان و میزان مصرف ممکن میگردد.
مواد مغذی ضروری برای رشد گندم و نیازهای آن در مراحل مختلف رشد
گندم یکی از مهمترین غلات دنیا است و برای رسیدن به حداکثر بازدهی و کیفیت، به ترکیبی متعادل از عناصر غذایی نیاز دارد. مهمترین عناصر مورد نیاز گندم عبارتند از:
- نیتروژن (N): حیاتی برای رشد رویشی، افزایش عملکرد و بهبود کیفیت پروتئین دانه.
- فسفر (P): ریشهزایی قوی و توسعه پنجهها.
- پتاسیم (K): افزایش مقاومت گیاه به تنشهای محیطی و بهبود انتقال مواد غذایی.
- گوگرد (S)، منیزیم (Mg)، آهن (Fe)، منگنز (Mn)، روی (Zn)، بور (B)، مس (Cu) و کلسیم (Ca): ریزمغذیهایی که هر کدام نقش ویژهای در رشد و متابولیسم گیاه دارند.
تقسیمبندی نیاز غذایی گندم بر حسب فاز رشدی
- جوانهزنی و استقرار: N و P اهمیت دارند.
- پنجهدهی: N و Mg برای توسعه شاخههای جانبی.
- رشد ساقه: N، P، K، S، Mg، Zn
- گلدهی و پر شدن دانه: N، P، K، Mg، B
تنظیم صحیح مصرف کودها در مراحل مختلف رشدی باعث برقراری تعادل بین عملکرد و کیفیت دانه میشود. مصرف زیاد نیتروژن در ابتدا، شاید رقم برداشت را بالا ببرد اما میتواند باعث کاهش درصد پروتئین دانه شود.
برنامه کوددهی گندم آبی
در اراضی گندم آبی، کنترل و تنظیم مصرف کود براساس نیاز واقعی گیاه و حاصلخیزی خاک، تاثیر بسیاری در رشد و عملکرد دارد. در این سیستم، مقادیر توصیه شده کودها با دقت محاسبه و در مراحل مختلف رشدی به کار گرفته میشود. به طور معمول کودهای مصرفی شامل نیتروژن، فسفر، پتاسیم و عناصر ریزمغذی است.
مقدار و زمان مصرف کودهای اصلی برای گندم آبی
- نیتروژن (N): مقدار کل مصرفی بین ۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار؛ به صورت تقسیم شده قبل از کاشت (۱۵ تا ۳۵%) و دو سرک، در مرحله پنجهدهی و طویل شدن ساقه (بسته به شرایط منطقه).
- فسفر (P): معمولاً کامل بهصورت پایه و بههمراه کود پیشکاشت اضافه میشود. مقدار مصرفی بسته به آزمون خاک و توصیه منطقهای تعیین میشود.
- پتاسیم (K): مصرف کامل پیش از کاشت یا در سرک اول به کار میرود.
در خاکهایی که گندم پس از محصولات غنی مانند سویا یا ذرت کشت میشود، نیاز به کود نیتروژن کمتر است؛ اما در خاکهای شنی یا مناطقی با تاخیر در کاشت، کود پایه افزایش مییابد.
برای جبران کمبود مواد آلی، میتوان ۲ تا ۳ تن در هکتار از کمپوست یا کود دامی پوسیده استفاده کرد. این عمل ترجیحاً ۵ تا ۶ هفته قبل از کاشت با شخم کمعمق ترکیب و یا آبیاری میشود تا عناصر مغذی آزاد گردند.
نکات کلیدی در مصرف نیتروژن
- نیتروژن مهمترین عامل در رشد و عملکرد گندم است.
- مصرف در چند مرحله و با توجه به مراحل رشدی بهترین نتیجه را میدهد.
- در شرایط خشک و گرم، منابعی چون نیترات آمونیوم یا سولفات آمونیوم ترجیح داده میشوند.
- توصیه میشود در سالهای مرطوب یا برای افزایش پروتئین دانه، کود سرک دوم با محلول UAN پس از گردهافشانی مصرف شود.
- مصرف زیاد نیتروژن در دورههای دیرهنگام، دوره رشد را طولانیتر و گاهی آسیبپذیری بیماریها را افزایش میدهد.
فسفر و پتاسیم
- فسفر برای مراحل اولیه رشد، تشکیل پنجه و توسعه سیستم ریشهای اهمیت ویژه دارد.
- کودهای فسفره و پتاس معمولاً به خاک اضافه و ترجیحاً در تماس محدود با بذر قرار میگیرند تا از سوختگی جوانه جلوگیری شود.
- کودهای کندرهاش یا کنترل شده به کاهش شستشوی عناصر و کارایی بهتر منجر میشوند.
برنامه کوددهی گندم دیم
در کشت دیم گندم به دلیل نامشخص بودن بارش و نبود آبیاری منظم، شرایط کوددهی تفاوت اساسی با کشت آبی دارد. در این نوع کشاورزی:
- استفاده از کودهای آهسته رهش (کود گرانوله دارای سه عنصر اصلی) اهمیت بالایی دارد تا در صورت تاخیر باران، عناصر غذایی در خاک حفظ شوند و با اولین بارندگی گیاه بتواند آنها را جذب کند.
- بذرمال نمودن گندم با کودهای فسفره و روی، باعث افزایش قدرت جوانه زنی و تحمل تنش خشکی ابتدایی میشود.
- در مرحله پنجهزنی، محلولپاشی ریزمغذیها در صورت عدم بارش توصیه میشود.
- در دوره ساقهدهی و پر شدن دانه، استفاده از کودهای پتاس بالا به همراه اسید آمینه توصیه میشود تا مقاومت به تنش و پر شدن بهتر دانهها تضمین شود.
- در شرایط نبود بارندگی و تنش خشکی، باید دز کودهای محلول پاشی را به دقت رعایت نمود تا مانع سوختگی برگ گیاه شد.
نکات اجرایی در کوددهی دیم
- استفاده از کود دامی، کمپوست و مواد آلی به عنوان پایه نه تنها مواد مغذی را تامین میکند، بلکه باعث بهبود ذخیره رطوبت در خاک میشود.
- در صورت امکان، مصرف کود همراه با اولین بارندگی یا در نزدیکی وقوع آن توصیه میشود.
- در مناطق با بارش نامطمئن، بهتر است از کودهای کندرهاش با قابلیت جذب تدریجی بهره گرفت.
شرایط خاک و اثر عوامل خاکی در برنامه کوددهی گندم
PH خاک تاثیر مستقیم بر جذب عناصر غذایی توسط ریشه گیاه دارد. بهترین محدوده PH برای رشد گندم بین ۶ تا ۷ است. در این شرایط، جذب عناصر بهینه و خطر سمیت برخی عناصر کاهش مییابد؛ در حالیکه در خاکهای با PH پایین (کمتر از ۶):
- احتمال کمبود منیزیم و دشوارشدن معدنیشدن نیتروژن افزایش مییابد.
- دسترسی به فسفر دشوارتر و مشکلات سمیت منگنز و آلومینیوم بیشتر میشود.
در خاکهای با PH بالای ۷، کمبود منگنز شایع است. بنابراین لازم است بسته به نوع خاک، ریزمغذیها (مانند منگنز، روی و مس) به صورت کود نواری یا محلولپاشی مصرف شوند تا کمبودها جبران گردد.
انتخاب نوع کود نیتروژن نیز بسته به دما و رطوبت مهم است:
- انواع کود نیتروژن مانند اوره، نیترات آمونیوم، سولفات آمونیوم و UAN کارایی یکسان دارند اگر به درستی مصرف شوند.
- در شرایط گرم و خشک، استفاده از اوره باعث افزایش تبخیر میشود؛ پس کودهای نیترات آمونیوم و سولفات آمونیوم بهترند.
نقش عناصر ثانویه و ریز مغذیها در کشت گندم
- کلسیم، منیزیم و گوگرد: بیشتر خاکهای کشاورزی ایران حاوی این عناصر هستند.
- منگنز: کمبود آن در خاکهای با PH بالای ۶.۲ شایع است و باید آزمایش شود.
- روی و مس: کمبود این عناصر بهویژه در خاکهای قلیایی و سبک رخ میدهد. محلولپاشی یا مصرف نواری به صورت سولفات مؤثر است.
علائم کمبود ریز مغذیها و روش رفع آنها
- کمبود منگنز: زردی بین رگبرگها (کلروز بین رگبرگی)
- کمبود مس: جوانه انتهایی سفید یا زرد و رشد ناقص خوشه
- روی: اختلال در تشکیل دانه و کاهش میزان محصول
- رفع کمبود اغلب از طریق محلولپاشی یا کود نواری سولفات فلز مربوطه صورت میگیرد.
توصیههای فنی برای بهرهبرداری حرفهای کشاورزان
برنامه کوددهی موفق گندم، تعادل علمی و تجربه میطلبد. توجه به نوع رقم، تاریخ کاشت، برنامه آبیاری، شرایط جوی و استفاده از توصیههای کارشناسان کشاورزی کلید موفقیت است. خلاصه پیشنهادهای اجرایی:
- آزمایش خاک در فواصل منظم و استفاده از مشاوره کارشناسان برای تفسیر آن الزامی است.
- ترکیب مصرف کودهای شیمیایی و آلی به غنای خاک و کاهش هزینه کمک میکند.
- مصرف بهموقع، تقسیم تدریجی کودها بهویژه نیتروژن در مراحل رشدی، بازدهی را افزایش میدهد.
- در مناطق کم آب از راهکارهای بهینه مصرف، تکنولوژیهای محلولپاشی و کودهای آهسته رهش استفاده شود.
- رویکرد تلفیقی در مصرف کودهای اصلی و ریزمغذیها، اصلاح خاک با بقایای گیاهی و رعایت تناوب زراعی توصیه میشود.
در پایان، برنامه کودی مناسب و علمی، با درنظر گرفتن تمامی پارامترهای خاک، آب، گیاه و اقلیم نه تنها افزایش عملکرد و کیفیت محصول گندم را تضمین میکند بلکه نقش مؤثری در پایداری و بهرهوری بلندمدت خاک و مزرعه ایفا خواهد کرد. بنابراین با اجرای نکات ذکرشده و بهروزرسانی دانش خود، علاوهبر موفقیت مالی، به سلامت محیط زیست و آینده کشاورزی نیز کمک خواهید کرد.
سوالات متداول در مورد کود برای گندم آبی و دیم
چون تعیین میزان مواد مغذی موجود (مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ریزمغذیها) بستگی مستقیم به وضعیت خاک دارد. بدون شناخت دقیق خاک، مصرف کود ممکن است کماثر یا مضر باشد.
در گندم آبی کود نیتروژن به صورت تقسیمشده مصرف میشود: بخشی قبل از کاشت، بخشی در دوره پنجهدهی و بخش دیگر هنگام طویل شدن ساقه.
مقدار کل بین ۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار بسته به حاصلخیزی خاک، رقم گندم و شرایط منطقه.
در گندم دیم به دلیل وابستگی به بارش باید از کودهای آهسته رهش استفاده شود، مصرف کود فسفره و روی همراه با بذر، و محلولپاشی ریزمغذیها در صورت تأخیر بارش توصیه میشود.
ریزمغذیها برای متابولیسم گیاه، کیفیت دانه، افزایش مقاومت به تنشها و بهبود عملکرد نقش حیاتی دارند. کمبود آنها منجر به علائمی مثل زردی بین رگبرگها، رشد ناقص خوشه و کاهش محصول میشود.