کمبود بور در گیاهان چه علائمی دارد و چگونه با کود مناسب آن را جبران کنیم؟

کمبود بور در گیاهان

بور (B) یکی از مهم‌ترین ریزمغذی‌های ضروری برای رشد مطلوب و بهینه کلیه گیاهان زراعی و باغی است. اهمیت ویژه بور در گیاهان، حضور آن در ساختار دیواره‌های سلولی و عملکردهای اساسی سلولی است که هر دو بر استحکام و سلامت عمومی گیاهان تاثیرگذارند. کمبود بور در خاک به سرعت می‌تواند بر عملکرد بخش‌های حیاتی مانند گل‌دهی، تشکیل دانه و حتی رشد ریشه‌ها اثر منفی بگذارد. بنابراین، دانستن نقش بور برای کشاورزان حرفه‌ای و علاقه‌مندان به پرورش گیاهان بسیار مهم بوده و به طور مستقیم به بهبود کیفیت و افزایش محصول منجر می‌شود.

در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :

نقش و وظایف اصلی بور در گیاهان

بور یکی از عناصر کلیدی در فرآیندهای حیاتی گیاهان محسوب می‌شود. مهم‌ترین عملکردهای بور در گیاهان عبارت‌اند از:

  • تشکیل و پایداری دیواره سلولی: دیواره سلولی مقاومت و پایداری بافت های گیاهی را محفوظ می‌دارد. بور به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از این ساختار، در تقویت و استحکام دیواره سلولی نقش دارد.
  • حفظ یکپارچگی ساختار و عملکرد غشاهای بیولوژیکی: غشاهای سلولی برای انتقال مواد مغذی، آب و انرژی درون گیاه حیاتی هستند و بور عملکرد صحیح آنها را تضمین می‌کند.
  • انتقال قندها و انرژی به بخش‌های در حال رشد: بخش‌های رشدپذیر گیاه، مانند سرشاخه‌ها و ریشه‌های جدید، برای تکامل خود به قندها و انرژی نیاز دارند که انتقال مؤثر آن به بور وابسته است.
  • گرده‌افشانی و تشکیل دانه: بور برای گرده‌افشانی مؤثر، افزایش سلامت دانه‌های گرده و برخورداری از گل‌هایی با قابلیت باروری کافی مورد نیاز است.
  • گره‌زایی در حبوبات و تثبیت نیتروژن: گیاهان گره‌زا مانند یونجه و سویا برای تثبیت نیتروژن از بور استفاده می‌کنند.

کمبود بور معمولاً خود را با خالی بودن دانه های گرده، ضعف در ساختار گل یا کاهش تعداد گل نشان می‌دهد. همچنین کمبود این ریزمغذی ممکن است سبب توقف تولید ریشه یا توقف رشد نقاط مریستمی گیاه شود.

برای تحلیل وضعیت بور در گیاهان، نمونه‌برداری از برگ‌های جوان توصیه می‌شود. معمولاً سطح مطلوب بور در بافت خشک برگ گیاهان بین ۲۵ تا ۷۵ پی‌پی‌ام است. اگر میزان بور برگ‌ها کمتر از ۲۵ پی‌پی‌ام باشد، به کوددهی بور نیاز خواهید داشت، به ویژه در گیاهانی مثل یونجه، چغندر قند، سیب زمینی، آفتابگردان، سویا و کلزا.

علائم کمبود بور در گیاهان

بیشتر گیاهان زراعی نمی‌توانند بور را از بافت‌های قدیمی به اندام‌های در حال رشد (مانند نوک شاخه، برگ جوان، گل و دانه) انتقال دهند. بیشتر انتقال بور از طریق تعرق و آوند چوبی صورت می‌گیرد و به همین دلیل علائم کمبود ابتدا در اندام‌های رشدی جدید و قسمت‌های تولیدمثلی ایجاد می‌شود.

  • رشد ناقص و در نهایت مرگ نقاط رشد مریستمی (جوانه‌های انتهایی و شاخه‌ها)
  • کاهش چشمگیر طول ریشه‌ها
  • کاهش و یا سقط گل‌ها و در نتیجه خالی ماندن بذرها یا میوه‌ها
  • گرده‌افشانی ناموفق و عقیم شدن برخی گل‌ها
  • توقف رشد در برگ‌های جوان و ایجاد لکه‌های قهوه‌ای یا زرد در آنها
  • در برخی موارد حتی بدون علائم قوی برگ، تولید دانه و میوه کاهش می‌یابد

اگر متوجه این تغییرات شدید، احتمال زیاد کمبود بور در گیاهان شما وجود داد.

عوامل خاکی موثر بر کمبود بور

شرایط مختلف خاک می‌تواند دسترسی ریشه گیاهان به بور را محدود یا تقویت نماید. مهم‌ترین عوامل خاکی عبارت‌اند از:

  • خاک‌های شنی و اسیدی: در این نوع خاک‌ها امکان شستشوی بور به دلیل بارندگی یا آبیاری زیاد وجود دارد. مواد آلی پایین نیز این مشکل را بیشتر می‌کند.
  • خاک‌های با pH بالا و غنی از رُس یا اکسیدهای آهن و آلومینیوم: این نوع خاک‌ها به دلیل ظرفیت جذب بالا، بور را غیرقابل دسترس برای ریشه گیاه می‌کنند.
  • تحرک پایین بور در آوند آبکش: پس از جذب بور توسط ریشه، توزیع یکنواخت آن در گیاه مشکل است و به همین جهت اندام‌های تولیدمثلی به سرعت دچار کمبود بور می‌شوند.
  • مواد آلی: کاهش مواد آلی خاک از منابع ذخیره بور می‌کاهد و کمبود سریع‌تر رخ می‌دهد.

با توجه به تحرک پایین بور در گیاه، لازم است در کلیه مراحل رشد به ویژه هنگام گل‌دهی و تشکیل میوه، سطح بور در محلول خاک را حفظ کنیم.

عوامل محیطی موثر بر کمبود بور

برخی شرایط محیطی می‌توانند موجب کاهش جذب و انتقال بور شوند:

  • کاهش تعرق: شرایطی مانند رطوبت زیاد هوا یا رطوبت پایین خاک، انتقال بور توسط جریان تعرق را محدود می‌کند.
  • دوره‌های خشکسالی: کاهش رشد ریشه و محدود شدن جذب بور از خاک به دلیل کم‌آبی و کاهش فعالیت میکروارگانیسم‌ها رخ می‌دهد.
  • نور شدید و گرمای زیاد: گیاهانی که کمبود بور دارند، نسبت به نور مستقیم و شدید آسیب‌پذیرتر هستند، زیرا فتوسنتز به درستی انجام نمی‌شود و انرژی اضافی برگ، آسیب وارد می‌کند.
  • دمای پایین خاک: جذب بور توسط ریشه‌ها را کاهش می‌دهد.

برای جلوگیری از کمبود، باید علاوه بر اصلاح خاک، کنترل شرایط محیطی در دستور کار باشد و در مواقع بحرانی از محلول‌پاشی بور استفاده شود.

اهمیت استفاده از کودهای میکرو و ماکرو حاوی بور

از آنجایی که مقدار مورد نیاز بور برای گیاهان کم اما بسیار حیاتی است، استفاده از کودهای میکرو و ماکرو که حاوی مقادیر متعادل بور باشند، بهترین راهکار برای رفع کمبود است. کودهای میکرومیکس علاوه بر تآمین بور، سایر عناصر ریزمغذی مورد نیاز گیاهان را فراهم می‌کنند و به حفظ سلامت عمومی گیاه کمک می‌کنند. توصیه می‌شود که این کودها به صورت یکنواخت و محلول در تمام مزرعه استفاده شود تا از تجمع یا کمبود محلی جلوگیری شود و نیاز بور گیاه در تمامی مناطق به خوبی رفع گردد.

باید توجه داشت که زیاد شدن بور در خاک نیز می‌تواند منجر به مسمومیت گیاهان گردد. بنابراین مقدار دقیق توصیه شده را بر اساس آزمایش خاک و مشاوره با کارشناسان مصرف کنید.

بور، جذب بهتر فسفر و پتاسیم از ریشه گیاهان

تحقیقات علمی نشان داده است که حضور کافی بور در خاک علاوه بر تاثیر مثبت مستقیم بر ساختار سلولی گیاه، به جذب بهتر فسفر (P) و پتاسیم (K) نیز کمک می‌کند. در شرایطی که بور کافی وجود دارد:

  • عملکرد صحیح غشای سلول‌های ریشه و انتقال مواد کلیدی به داخل گیاه تضمین می‌شود.
  • کلونیزه شدن ریشه‌ها با قارچ‌های میکوریزا نیز بهبود یافته و این قارچ‌ها به ویژه در جذب فسفر از خاک موثر هستند.
  • آزمایش‌های علمی روی ذرت نشان داده‌اند که اضافه کردن بور می‌تواند تنها ظرف یک ساعت، جذب فسفر و پتاسیم توسط ریشه‌ها را چندین برابر افزایش دهد.
  • در خاک‌های اسیدی و دارای pH پایین، بور کافی به کاهش سمیت آلومینیوم در گیاهان کمک می‌کند و گیاه را مقاوم‌تر می‌سازد.

چه زمانی و چگونه کود بور دار استفاده کنیم؟

با توجه به باریک بودن فاصله بین نیاز و سمیت بور در گیاهان، کوددهی بور باید به دقت انجام شود:

  • قبل از کاشت و در فصل رشد، آزمون خاک برای سنجش سطح فعلی بور توصیه می‌شود.
  • در صورت پایین بودن سطح این عنصر (زیر ۲۵ پی‌پی‌ام در بافت خشک)، کوددهی بور توصیه می‌شود.
  • بهترین روش تامین بور استفاده از کودهای میکرو، محلول‌پاشی برگی یا ترکیب هر دو است.
  • دوز مصرف باید دقیقا بر اساس نوع گیاه و نتایج آزمون خاک تعیین شود.
  • مصرف بی‌رویه یا محلول‌پاشی با دوز بالا ممکن است باعث بروز علائم سمیت شود، بنابراین از راهنمایی کارشناسان خبره استفاده کنید.

نکات کلیدی برای پیشگیری و برطرف‌سازی کمبود بور

  • هر دو سال یک بار مزرعه خود را نمونه‌برداری و آزمایش خاک انجام دهید.
  • اهداف عملکردی و نیاز هر گیاه را با شرایط خاک مقایسه و تنظیم کنید.
  • در زمان بحرانی رشد مانند ابتدای گلدهی و تشکیل میوه، سطح کود بور دار در خاک را بررسی و در صورت نیاز مصرف کنید.
  • کودهای تخصصی میکرو و ماکرو با ترکیب بور انتخاب مناسبی برای جبران کمبود هستند.
  • کوددهی بور را فقط در صورت تایید کمبود توسط آزمایش، انجام دهید.
  • بور ماده‌ای متحرک در خاک است و به سرعت با آبشویی از دست می‌رود، بنابراین برای خاک‌های شنی بخصوص دقت بیشتری در تکرار و دوز کوددهی لازم است.

جمع‌بندی

بور برای رشد سالم و عملکرد مناسب گیاهان زراعی و باغی، عنصر کلیدی و غیرقابل جایگزین است. کمبود این ریزمغذی به سرعت منجر به کاهش عملکرد دانه، میوه و حتی توقف رشد گیاه خواهد شد. رفع کمبود بور تنها با انتخاب صحیح کود حاوی بور، تعیین دوز مناسب و رعایت دوره مصرف امکان‌پذیر است. استفاده از کودهای میکرومیکس و اجرای آزمون‌های خاک منظم، بهترین راهکار جهت کنترل سطح مطلوب بور در مزرعه است.

حفظ تعادل میان کمبود و سمیت بور بسیار مهم است، بنابراین دوز صحیح، زمان‌بندی مناسب و استفاده از کود با کیفیت بالا باید سرلوحه کار کشاورزان حرفه‌ای قرار بگیرد. برای بهره بیشتر از مزرعه خود، همواره با متخصصان کشاورزی مشورت کنید و برنامه تغذیه‌ای خود را بر اساس نتایج علمی تنظیم نمایید.

جهت کسب اطلاعات بیشتر درباره کود فروت ست و تأثیرات آن بر گیاهان نیز می‌توانید مقاله‌های تخصصی موجود در همین وب‌سایت را مطالعه نمایید.

سوالات متداول در مورد کمبود بور در گیاهان

کمبود بور زمانی رخ می‌دهد که گیاهان نتوانند مقدار کافی بور را از خاک جذب کنند. بور یک ریزمغذی ضروری است که در فرآیندهایی مانند تقسیم سلولی، توسعه دیواره سلولی، متابولیسم کربوهیدرات‌ها، انتقال قندها، رشد گرده و تولید بذر نقش دارد.

علائم کمبود بور ممکن است شامل موارد زیر باشد:

  • برگ‌ها: زرد شدن (کلروز) و پیچیدگی برگ‌های جدید، مرگ نوک برگ‌ها و لبه‌ها، برگ‌های سفت و شکننده.

  • ساقه و ریشه: کاهش رشد ساقه و ریشه، تورم یا ترک خوردگی غیرعادی ساقه‌ها، رشد ضعیف ریشه‌ها.

  • گل و میوه: اختلال در تشکیل گل، کاهش تولید میوه، میوه‌های تغییر شکل یافته، ترک خوردگی و نواحی زبر یا تغییر رنگ.

عوامل مؤثر در کمبود بور عبارتند از:

  • شرایط خاکی: خاک‌های با pH بالا (قلیایی) که در آن‌ها بور به فرم غیرقابل جذب برای گیاهان وجود دارد، خاک‌های با مواد آلی کم (<1.5%) که ظرفیت نگهداری بور را کاهش می‌دهند، خاک‌های شنی که به‌راحتی بور را از دست می‌دهند.

  • شرایط محیطی: آبیاری بیش از حد یا بارش‌های زیاد که موجب شستشوی بور از خاک می‌شود، خشکی که باعث کاهش دسترسی گیاه به بور می‌شود.

برای درمان کمبود بور می‌توان اقدامات زیر را انجام داد:

  • آزمایش خاک: انجام آزمایش خاک برای تعیین میزان بور موجود و نیاز به افزودن آن.

  • کوددهی با بور: استفاده از کودهای حاوی بور مانند بوراکس، اسید بوریک یا سولوبور.

  • پاشش برگی: در موارد کمبود شدید یا زمانی که پاسخ سریع مورد نیاز است، می‌توان از محلول‌های بور برای پاشش برگی استفاده کرد.

  • مدیریت pH خاک: حفظ pH خاک در محدوده مناسب برای جذب بور، معمولاً بین ۵.۰ تا ۷.۵.

  • افزایش مواد آلی خاک: افزودن کمپوست یا مواد آلی به خاک برای افزایش ظرفیت نگهداری بور و بهبود دسترسی گیاه به آن.

خیر، نیاز به بور در گیاهان مختلف متفاوت است. برخی گیاهان مانند کلم، کلم بروکلی و چغندر نیاز بیشتری به بور دارند، در حالی که گیاهانی مانند لوبیا و نخود به مقادیر کمتری از بور نیاز دارند.

بله، مصرف بیش از حد بور می‌تواند برای گیاهان سمی باشد و منجر به مسمومیت بور شود. علائم مسمومیت بور شامل سوختگی نوک برگ‌ها، زرد شدن برگ‌ها و توقف رشد است.