کودهای کلاته یا Chelated Fertilizers پیشرفتهترین راهکار برای تامین سریع، پایدار و مؤثر ریزمغذیها مانند آهن، روی، مس و منگنز برای گیاهان بهشمار میآیند. به ویژه در خاکهای قلیایی و آهکی ایران، که جذب این عناصر در دسترس گیاهان نیست، استفاده از کودهای کلاته باعث جذب کامل ریزمغذیها و افزایش عملکرد محصولات خواهد شد. این کودها با ساختار ویژه، از رسوب و غیرقابل جذب شدن عناصر جلوگیری کرده و امکان تغذیه دقیق، مقرون بهصرفه و هدفمند را حتی در شرایط نامساعد خاک فراهم میکنند. در این مقاله به معرفی انواع کودهای کلاته، مزایا و معایب، نحوه مصرف و کاربردهای تخصصی این کودهای مدرن در کشاورزی خواهیم پرداخت.
در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :
کود کلاته چیست و چگونه عمل میکند؟
کودهای کلاته دستهای ویژه از کودهای تامینکننده عناصر ریزمغذی هستند که یونهای فلزی مورد نیاز گیاه مانند آهن (Fe)، روی (Zn)، منگنز (Mn)، مس (Cu) را بهوسیله یک مولکول آلی بزرگ بهنام لیگاند دربرمیگیرند. این لیگاندها با ایجاد ساختاری شبیه گیره یا پنجه خرچنگ، عناصر را بهشکلی پایدار و قابل جذب برای گیاه محافظت میکنند. در نتیجه، عناصر غذایی در برابر واکنشهای منفی خاک مانند اکسیداسیون، رسوب و بیحرکتی مصون میمانند و جذب آنها از طریق ریشه یا برگ گیاه تا چندین برابر افزایش پیدا میکند.
اهمیت کودهای کلاته در کشاورزی مدرن
در بسیاری از خاکهای ایران که عمدتا قلیایی بوده و pH آنها بالاتر از ۷ است، بخش بزرگی از ریزمغذیها عملا برای گیاهان غیرقابل جذب میشوند و این موضوع کاهش رشد، کیفیت و عملکرد محصول را موجب میگردد. استفاده از کودهای معمولی مانند سولفات یا اکسید آهن در این شرایط کارایی کمی دارد زیرا به سرعت رسوب کرده یا توسط ذرات خاک غیرقابل دسترس میشوند.
کودهای کلاته با حفاظت از عناصر غذایی، حتی در شرایط pH بالا (تا ۹ و حتی ۱۲ برای برخی کلاتها) باعث میشوند تا ریزمغذیها مدت بیشتری فعال و قابل جذب باقی بمانند و همین سبب افزایش کارایی کود و صرفهجویی در هزینهها میشود.
انواع کودهای کلاته بر اساس نوع لیگاند
کودهای کلاته هم بر اساس عنصر تغذیهای کودکلاته شده و هم نوع عامل کلاتکننده دستهبندی میشوند. مهمترین انواع شامل:
EDTA (اتیلن دی آمین تترا استیک اسید)
رایجترین کلاتکننده، مناسب برای pH کمتر از ۶.۵ و عناصر مس، روی، منگنز و آهن.
DTPA (دی آمین پنتا استیک اسید)
پایداری بالاتر نسبت به EDTA، مناسب تا pH حدود ۷.۵ اغلب برای آهن کلات استفاده میشود.
EDDHA (اتیلن دی آمین دی هیدروکسی فنیل استیک اسید)
قویترین و پایدارترین کلات آهن، مناسب برای خاکهای قلیایی با pH تا ۹ و حتی بالاتر.
HBED، HEDTA، EGTA، CDTA، CIT و سایر لیگاندهای تخصصی
در کودهای ویژه و برای سطح پایداری متفاوت استفاده میشوند.
کلاتهای طبیعی (آمینواسید، لیگنینسولفونات، فولویک اسید)
برای کشاورزی ارگانیک و پایدار، با سازگاری زیستمحیطی بیشتر.
انتخاب نوع کلاتکننده متناسب با شرایط خاک و نوع گیاه برای موفقیت لازم است.
مکانیسم عمل کودهای کلاته
واژه کلات از واژه یونانی chele به معنی پنجه خرچنگ آمده است. لیگاندها عناصر فلزی را مانند پنجه خرچنگ در بر گرفته و با حذف واکنشپذیری بالای آنها، جذب گیاه را آسان مینمایند. این اتصال باعث ثبات بیشتر عنصر در محلول خاک یا آب شده و مانع از رسوب، اکسیداسیون یا جذب سطحی آنها توسط ذرات خاک میگردد.
پس از مصرف کود کلاته، گیاه به راحتی عنصر مورد نیاز خود را از این ساختارهای محلول دریافت میکند؛ هم از طریق ریشه و هم از طریق جذب برگی (محلولپاشی).
مزایای استفاده از کودهای کلاته
- افزایش جذب توسط گیاه: فراهمآوری زیستی و جذب سریع عناصر، حتی در خاکهای قلیایی و آهکی.
- پایداری طولانی در خاک: کاهش اتلاف کود و ضمانت باقیماندن عنصر فعال در کنار ریشه تا مدت بیشتر.
- افزایش کارایی مصرف: نیاز به مصرف کمتر کود نسبت به محصولات عادی و صرفهجویی در هزینه.
- قابلیت مصرف برگی و ریشهای: امکان محلولپاشی مؤثر و سریع برای رفع کمبودهای حاد.
- قابلیت اختلاط با سایر نهادهها: بسیاری از کلاتها بدون کاهش کارایی با آفتکشها و کودهای دیگر قابل اختلاط هستند.
- سازگاری با کشاورزی ارگانیک: نوعی از کلاتها (آمینواسیدی و…) برای محصولات ارگانیک مناسباند.
- کاهش ضایعات و افزایش سودآوری: کاهش مشکلات ناشی از کمبود ریزمغذیها، بهبود کمی و کیفی محصول و عملکرد اقتصادی بهتر.
معایب و محدودیتهای کود کلاته
- هزینه بالاتر: قیمت کودهای کلاته به مراتب از سولفاتها و اکسیدها بیشتر است.
- پایداری بیش از حد: برخی کلاتها مانند EDDHA ممکن است در برخی خاکها دیرتر از حالت مطلوب آزاد شوند.
- خطر اشتباه در انتخاب: انتخاب نادرست نوع کلات (مثلاً EDTA در خاک قلیایی) ممکن است باعث کاهش اثربخشی و حتی تجمع فلزات شود.
- امکان شستشو و آلودگی منابع آب: برخی کلاتها به دلیل تحرک بالا ممکن است با شستشو به منابع زیرزمینی راه یابند.
- ناسازگاری با بعضی ترکیبات: برخی کلاتها با کودها یا آفتکشهای خاص ناسازگارند و باید با احتیاط مصرف شوند.
در مجموع، با انتخاب صحیح نوع و روش مصرف، میتوان این معایب را تا حد زیادی کم اثر کرد.
بهترین زمان مصرف کودهای کلاته
تعیین زمان مناسب برای مصرف کودهای کلاته بسیار مهم است. برخی از مهمترین زمانهای کاربرد:
- آغاز فصل رشد (اوایل بهار): مناسب جهت مصرف آهن و روی برای باغات، همزمان با فعال شدن ریشهها.
- دوران گلدهی و تشکیل میوه: مرحلهای که نیاز گیاه به ریزمغذیها (خصوصا منگنز و روی) افزایش مییابد.
- دوران رشد رویشی شدید صیفیجات و سبزیجات: جهت تأمین مستمر عناصر محلول، به ویژه در هیدروپونیک و گلخانه
- هنگام مشاهده علائم کمبود تغذیهای: محلولپاشی یا کاربرد در آب آبیاری برای رفع سریع علائم کمبود.
محلولپاشی بهتر است صبح زود یا عصر انجام شده و غلظت کود براساس نیاز گیاه و نوع کلات تنظیم گردد.
روشهای مصرف کودهای کلاته
- کود دهی خاکی (در آب آبیاری یا چالکود): رایجترین روش، با هدف تأمین ریزمغذیها برای گیاهان باغی و زراعی.
- محلولپاشی روی برگ: سریعترین راه رفع کمبود عناصر و اثربخشی سریع برای رفع آسیبهای تغذیهای.
- مصرف در سیستم آبیاری قطرهای: کلاتها به راحتی در آب حل شده و از گرفتگی نازلها جلوگیری میکند.
- استفاده در سیستمهای هیدروپونیک: پایداری و قابلیت دسترسپذیری بالا بدون رسوب.
کاربرد کلاتکنندهها در کشاورزی
نقش اصلی کلاتکنندهها عبارت است از:
- افزایش جذب ریزمغذیها به ویژه در خاکهای قلیایی و آهکی، حفاظت از عناصر از اکسیداسیون و رسوبسازی.
- پایداری بیشتر عناصر در محیط کشاورزی، جلوگیری از اتلاف مواد مغذی و کاهش هزینههای مصرف.
- امکان استفاده مؤثر در محلول پاشی و سیستمهای آبیاری مدرن.
- سازگاری با کشاورزی ارگانیک (در کلاتهای طبیعی).
انتخاب نوع کود کلاته متناسب با محصول و خاک
حساسیت محصولات مختلف به کمبود ریزمغذی متفاوت است. سبزیجات، صیفیها، درختان میوه، انگور و مرکبات بیشترین نیاز را به کودهای کلاته دارند. عموماً در pH بالای ۶.۵ تا ۷ خاک، خطر کمبود عناصر میکرو شدت میگیرد و مصرف کود کلاته توصیه میگردد.
آزمایش دقیق خاک، نوع عنصر مورد نیاز و هدف تولید، سه عامل اصلی تعیین نوع و میزان کاربرد کود کلاته هستند.
تفاوت کودهای کلاته با کودهای معمولی
- کودهای معمولی: اغلب به صورت نمک یا اکسید بوده و احتمال رسوب، شسته شدن و عدم جذب در pH بالا وجود دارد.
- کودهای کلاته: به علت پایداری شیمیایی بالا، قابلیت جذب بیشتری، هم در خاک و هم در محلول پاشی، دارند و عملکرد بالاتری نشان میدهند.
چه عناصری بهصورت کلات استفاده میشوند؟
- آهن کلاته: مهمترین کود کلاته، مخصوصاً برای رفع کلروز در باغات سیب، انگور، مرکبات و …
- روی و منگنز کلاته: برای سبزیجات، برنج، ذرت، مرکبات و بسیاری محصولات حساس دیگر.
- مس و مولیبدن کلاته: بیشتر برای شرایط گلخانهای و محصولات خاص.
نکاتی مهم برای افزایش بازدهی کودهای کلاته
- از نوع مناسب کلات براساس pH و ویژگی خاک استفاده کنید (مثلاً EDDHA برای خاک قلیایی).
- میزان و زمان مصرف را طبق توصیه کارشناسی تنظیم کنید.
- در محلولپاشی به غلظت، دمای محیط و اختلاط با سایر نهادهها دقت شود.
- قبل از مصرف انبوه، تست سازگاری با کود و آفتکشهای دیگر انجام گیرد.
نتیجهگیری
کودهای کلاته ابزار کلیدی برای افزایش بهرهوری تغذیه گیاهان، کاهش ضایعات کود و مدیریت کمبود ریزمغذیها به ویژه در خاکهای قلیایی و نامناسب هستند. با انتخاب و کاربرد صحیح آنها، امکان بهبود رشد، افزایش کمی و کیفی محصول، کاهش هزینه و ارتقاء پایداری تولید کشاورزی ایران فراهم میشود.
آموزش صحیح کشاورزان، ترویج مصرف هدفمند و استفاده از انواع مرغوب و متناسب با شرایط خاک و گیاه، به توسعه کشاورزی نوین و پایداری تولید محصولات کشاورزی کمک شایانی خواهد کرد.
سوالات متداول درباره کود کلاته
گیاهانی مثل سبزیجات، صیفیجات و درختان میوه—خصوصاً در خاکهای با pH بالا—به دلیل حساسیت به کمبود ریزمغذیها، نیاز بیشتری به کلاته دارند
جذب سریعتر، پایداری بالا، جلوگیری از بیحرکتی ریزمغذیها، امکان مصرف خاکی یا برگی، کاهش مصرف و اقتصادیتر بودن
هزینه بالاتر، انتخاب نادرست ممکنه تجمع فلزات سنگین داشته باشه، پایداری زیاد (مثل EDDHA) ممکنه در خاک مناسب آزاد نشه، و امکان آلوده شدن آب از طریق شستوشوی شدید وجود داره
بهترین زمانها: اوایل رشد، دوران گلدهی و میوهدهی، یا وقتی علائم کمبود ریزمغذی دیده میشه. محلولپاشی معمولاً در صبح یا بعدازظهر انجام میشود
از طریق آبیاری خاکی، محلولپاشی برگی، آبیاری قطرهای یا سیستم هیدروپونیک، یا چالکود