درخت به یکی از مقویترین و سودآورترین درختان میوه است که شرایط مطلوب رشد، باردهی مطلوب و سلامت میوههای آن، به تغذیه صحیح و کوددهی اصولی بستگی دارد. بهترین کود برای درختان به، ترکیب درست و متعادلی از عناصر اصلی مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم و عناصر ریزمغذی مانند آهن، منیزیم، روی و … است که بر اساس نیازهای خاک، سن درخت و شرایط رشدی باید انتخاب شود. اگر کوددهی درست انجام نشود، نه تنها رشد و کیفیت محصول کاهش مییابد، بلکه درخت نسبت به آفات و بیماریها نیز آسیبپذیر میشود. بنابراین پاسخ واضح و علمی به این سوال که “بهترین کود برای درخت به چیست؟” این است: بهترین کود، کود متعادل بر پایه آزمون خاک، زمانبندی مناسب، عناصر ماکرو و میکرو و روش استفاده اصولی است که متناسب با شرایط منطقه، خاک و درخت تجویز میگردد.
معرفی اجمالی درخت به و اهمیت اقتصادی آن
درخت به از خانواده گلسرخیان بوده و میوهای دانهدار محسوب میشود که به خاطر طعم، ارزش غذایی، خواص دارویی و کاربرد در صنعت، از اهمیت بالایی برخوردار است. هرچند کشت این درخت مانند سیب و گلابی وسعت ندارد، اما در برخی کشورها مانند آرژانتین، ایران (اصفهان، آذربایجان، خراسان و …) و مناطق مدیترانهای، به صورت محدود یا باغات کوچک کشت میشود. مقاومت متوسط در برابر سرما، نیاز کمتر به سرمای زمستانه نسبت به سیب و گلابی، خودباروری گلها و امکان تکثیر از طریق قلمه از مزایای این درخت است. لازم به ذکر است مصرف میوه به غالباً به صورت پخته، مربا، شربت یا فرآوردههای خانگی است و کمتر به صورت تازه مصرف میشود.
نیازهای تغذیهای و غذایی درختان به
برای رشد و باردهی مناسب، درختان به به مواد غذایی ماکرو شامل نیتروژن (N)، فسفر (P) و پتاسیم (K) نیاز دارند. تا پیش از باروری، نیتروژن اهمیت بالاتری دارد و اضافهکردن فسفر و پتاس به صورت معمول تا هنگامی که خاک کمبود نداشته باشد ضروری نیست. همچنین در سالهای اولیه، رشد و توسعه ریشهها بیشترین وابستگی را به میزان نیتروژن دارند.
مصرف کود باید بر اساس نتیجه آزمون خاک انجام گیرد، اما به صورت تقریبی باغداران میتوانند به ازای هر سال سن درخت، بین ۶۰ تا ۹۰ گرم نیتروژن خالص به خاک اضافه نمایند و پس از این که میزان سالانه به حداکثر مقدار (حدود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ گرم) رسید، همان مقدار ثابت حفظ گردد.
- نیتروژن: عامل اصلی تولید کلروفیل، رشد شاخ و برگ و تشکیل پروتئینها. کمبود آن باعث رنگپریدگی برگها، کاهش رشد و کوچکشدن برگها میشود.
- فسفر: مهم در تشکیل جوانهها، عملکرد سیستم ریشه و رشد گیاه. کمبود فسفر رنگ پریدگی برگ و زرد شدن گیاه را به دنبال دارد.
- پتاسیم: تنظیم تعادل آب گیاه، افزایش مقاومت به سرما و استرس خشکی، بهبود کیفیت میوه. کمبود پتاسیم باعث کاهش فاصله میانگرهای و سوختگی حاشیه برگها میشود.
- کلسیم: تأثیر در ساخت دیواره سلولی و استحکام بافت گیاه. کمبود آن باعث سوختگی نوک برگها و افت کیفیت بافت میوه میگردد.
- منیزیم: جزئی از مولکول کلروفیل و نقش اساسی در سنتز پروتئین و فتوسنتز. نشانه کمبود آن، زردی بین رگبرگهای برگهای پیر است.
- گوگرد، آهن، مس، بور و سایر ریزمغذیها: این عناصر در مقادیر کم اما بسیار حیاتی برای فرآیندهای بیوشیمیایی، رشد و سلامت درخت لازم است.
علائم کمبود هریک از این عناصر قابل مشاهده است و همواره باید برای تغذیه مناسب و متناسب، آزمون خاک و برگ و مشاوره با کارشناس تغذیه درختان صورت گیرد.
آزمون خاک؛ چرا قبل از کوددهی حیاتی است؟
یکی از مهمترین مراحل پیش از کوددهی، انجام آزمون خاک توسط آزمایشگاه معتبر است تا کمبودهای احتمالی، اسیدیته (pH)، درصد مواد آلی و میزان عناصر غذایی خاک مشخص شود. این آزمایش، هزینههای زائد را کاهش داده، از تجمع یا کمبود برخی عناصر جلوگیری میکند و موجب هدفمندشدن برنامه کوددهی شده و در نتیجه افزایش بهرهوری و سلامت باغ خواهد شد.
- در هنگام احداث باغ یا پیش از کاشت، نمونهبرداری و تحلیل توسط کارشناس واجب است.
- توصیههای کودی باید توسط متخصص تفسیر شود و به صورت برنامه دقیق ارائه گردد.
- آزمایش خاک ترجیحاً هر سال یا دستکم هر ۳ سال تکرار شود تا تغییرات خاک بررسی و اعمال تصحیح لازم صورت گیرد.
- مواد آلی، بافت خاک، نوع آبیاری و شرایط اقلیمی منطقه باید در کنار آزمون خاک لحاظ گردد.
بهترین کود برای رشد بهتر درخت به
بهترین کود برای باغ به، کودی است که بتواند رشد درخت، سلامت آن و باردهی اقتصادی را افزایش داده و در عین حال مانع مسمومیت، شورشدن یا فرسایش خاک شود. ترکیبی از کودهای آلی دامی پوسیده (مانند گاوی یا گوسفندی)، کودهای کشاورزی طبیعی مانند هیومیک اسید، کودهای شیمیایی متعادل شده (نیتروژن، فسفر، پتاسیم بر اساس نیاز درخت)، و در صورت نیاز ریزمغذیها، بهترین برنامه غذایی برای درخت به است. هیچ کود شیمیایی یا حیوانی به تنهایی کافی نیست و باید به صورت متعادل و بر اساس نتایج آزمون خاک و تجویز کارشناس استفاده شود.
انواع کودهای مورد استفاده در تغذیه و پرورش درخت به
۱. کودهای آلی
- کود دامی: به دو نوع کود گرم (گوسفندی) و سرد (گاوی) تقسیم میشود. کود دامی اصلاح کننده بافت خاک است و در خاکهای سنگین باعث سبکی و در خاکهای سبک باعث افزایش قدرت نگهداری آب میگردد. مصرف سالانه ۱۰ تا ۴۰ تن در هکتار (برای باغ بالغ) توصیه میشود.
- کود گیاهی: از بقایای تجزیه شده گیاهان و برگها تهیه میشود و منابع مهم هوموس بوده و حاصلخیزی خاک را ارتقاء میدهد. استفاده از آن، مواد آلی خاک را افزایش میدهد و به بهبود سلامت خاک و درخت کمک میکند.
- کود سبز: گیاهانی با رشد سریع (مانند شبدر، چاودار) که پیش از تشکیل بذر شخم زده میشوند تا با تجزیه در خاک، مواد آلی و مغذی مورد نیاز درخت را تأمین کند.
- هیومیک اسید: ماده آلی طبیعی به صورت کود مایع یا گرانول که کمک به افزایش ظرفیت جذب ریشه، جذب ریزمغذیها و بهبود ساختمان خاک میکند و روند باردهی و کیفیت میوه را بهبود میبخشد.
۲. کودهای معدنی یا شیمیایی
- کودهای نیتروژنه: کود اوره، سولفات آمونیوم، نیترات آمونیوم، به عنوان منبع نیتروژن. به رشد شاخ و برگ کمک میکند و باید به صورت تدریجی در طول فصل رشد مصرف شود.
- کودهای فسفاته: دیآمونیوم فسفات، سوپرفسفات تریپل یا ساده. برای توسعه ریشه در دوران جوانی و تقویت گلدهی و رشد عمومی درخت لازم است.
- کودهای پتاسیمی: سولفات پتاسیم، کلرید پتاسیم، نیترات پتاسیم. نقش ساختاری و فیزیولوژیکی برای مقاومسازی درخت در برابر خشکی و سرما دارد و مصرف آن بر کیفیت و اندازه میوه تأثیرگذار است.
- ریز مغذیها (عناصر میکرو): سولفات آهن، سولفات روی، مس، بور و منگنز بر اساس نتایج آزمون خاک و تشخیص کمبود. اغلب به صورت محلولپاشی یا چالکود مصرف میشوند.
زمانبندی صحیح کوددهی درخت به
تعیین زمان مناسب اضافهکردن کود بسیار حائز اهمیت است تا درختان بتوانند در موقعیتهای حیاتی رشد از عناصر مفید بهرهمند شوند و هیچ آسیبی به ریشه وارد نشود.
- کوددهی اولیه (اوایل بهار): بهترین زمان برای کودهای نیتروژن است. زیرا با شروع فصل رشد، برگدهی و شاخهزنی اتفاق میافتد ونیاز نیتروژن بالا میرود.
- کوددهی مرحله گلدهی (اواسط بهار): برای افزایش قدرت گلدهی و تثبیت میوه، کودهای پتاسیم و فسفر توصیه میشود.
- کوددهی تابستانه: تقویت رشد و رسیدن میوه با استفاده از پتاسیم و دوز متوسط نیتروژن و فسفر برای تعادل شاخ و برگ مناسب است.
- کوددهی پاییزی: پس از برداشت، دادن کود دامی و کودهای بنیادی موجب ذخیره عناصر برای بهار آینده و بهبود مقاومت زمستانه میشود.
نکته کلیدی: هرگز به نهال تازه کاشتهشده در سال اول کود شیمیایی ندهید. اضافهکردن کود، بویژه انواع شیمیایی، به ریشه حساس باعث سوختگی، بیماری یا حتی از بین رفتن نهال میشود.
روشهای کوددهی به درختان به
- پخش سطحی:
کود را بهطور یکنواخت زیر سایهانداز درخت ریخته و با خاکآور یا بیل سبک مخلوط میکنیم. مناسب برای کودهای دانهای و محلول در آب. - چالکود:
حفر چالههایی زیر سایهانداز و ریختن کودهای جامد یا مخلوطی از کود و خاک برگ در چالهها برای بهرهوری بیشتر ریشهها و جذب تدریجی. - محلولپاشی برگی:
محلول مغذی عنصر کمیاب (مانند آهن، روی، منگنز) بر روی برگها اسپری میشود تا سریع؛ کمبود جبران گردد. - کودآبیاری:
حل کردن کود در آب آبیاری از طریق سیستم آبیاری قطرهای یا جوی و انتقال یکنواخت عناصر غذایی به ریشههای فعال.
هر روش باید بر اساس نوع کود، شرایط اقلیمی، سن و نوع خاک و نوع گیاه انتخاب شود تا حداکثر جذب و کمترین تلفات حاصل گردد.
دلایل بار ندادن یا باردهی ضعیف درخت به و نقش تغذیه
عوامل متعددی در عدم باردهی یا کاهش کیفیت باردهی درخت به نقش دارند:
- گردهافشانی ناقص: نبود حشرات گرده افشان یا شرایط جوی نامناسب.
- کمبود عناصر غذایی: به ویژه نیتروژن، فسفر، پتاسیم یا کمبود عناصر ریزمغذی مانند آهن و روی.
- آفات و بیماریها: حمله حشرات مضر، بیماریهای قارچی یا باکتریایی از دلایل شایع هستند. هرس به موقع و مصرف کود سالم به کنترل بیماریها کمک میکند.
- هرس نادرست: هرس بیش از حد شاخهها، به جای ترغیب باردهی، رشد رویشی زیاد و عدم تمرکز درخت را روی تولید میوه سبب خواهد شد.
در تمام این موارد، تغذیه متعادل و آزمون خاک، هرس اصولی و مدیریت درست آفات میتواند باعث اصلاح وضعیت شود.
چند نکته عملی طلایی برای کوددهی و افزایش باردهی باغ به
- قبل از هر برنامه کودی، حتما آزمون خاک انجام بدهید تا کوددهی مبتنی بر نیاز واقعی خاک انجام شود.
- کوددهی را در چند مرحله و به صورت منظم توزیع نمایید؛ آزمون برگ نیز میتواند به تشخیص دقیقتر کمک کند.
- کودهای آلی پوسیده و هیومیک اسید را همراه با کود شیمیایی استفاده کنید تا هم ساختمان خاک بهبود یابد و هم تغذیه بهینه انجام شود.
- بسته به سن و جثه درخت، مقدار کود بهینه سازی شود؛ کوددهی سالانه برای درخت بالغ حداکثر تا یک کیلوگرم نیتروژن در ۲-۳ نوبت است.
- کودهای دامی بهتر است در فصل پاییز داده شده و با شخم کمعمق با خاک مخلوط شوند، کودهای شیمیایی در بهار و تابستان به صورت مرحلهای مصرف شوند.
- برای ریزمغذیها بهخصوص آهن، استفاده از محلولپاشی روی برگهای جوان و جایگزینی کمبودها لازم است.
سخن پایانی و جمعبندی
تغذیه علمی و برنامهریزیشده با استفاده از کودهای متعادل، آلی و شیمیایی بر اساس نیاز واقعی خاک و گیاه؛ انتخاب زمان و روش کوددهی صحیح؛ انجام آزمون خاک و برگ هر ساله؛ مشورت با کارشناس خبره؛ و رعایت نکات مدیریتی باغ، همگی تضمینکننده رشد سالم، باردهی بالا و کیفیت میوه بهتر درختان به خواهد بود. کود دادن بیش از حد، بیقاعده و بدون آزمون نه تنها هزینهبر است، بلکه موجب افت سلامت زیستی، آلودگی خاک و آب و آسیب به حیات گیاه خواهد شد. با رعایت این اصول، باغدار میتواند بهرهوری عالی و محصولات باکیفیتی داشته باشد.
سوالات متداول در مورد کوددهی در خت به
کود متعادل که شامل عناصر اصلی نیتروژن، فسفر و پتاسیم همراه با کود آلی و ریزمغذیها است. انتخاب دقیق کود باید بر اساس آزمون خاک و نیاز درخت باشد.
اولین کوددهی در اوایل بهار است، زمانی که رشد شاخه و برگ آغاز میشود و نیاز به نیتروژن بیشتر است.
در سنین مختلف درخت به، مقدار نیتروژن مجاز متفاوت است. مقاله پیشنهاد داده برای هر سال سن درخت بین ۶۰ تا ۹۰ گرم نیتروژن خالص اضافه شود. این عدد باید با شرایط خاک و رشد درخت تطبیق پیدا کند.
بله، انجام آزمون خاک و برگ بهصورت منظم (حداقل هر ۲ تا ۳ سال) ضروری است تا بفهمی خاک چه عناصر کم دارد و کمبودها را جبران کنی.