کرم خوشه خوار انگور یکی از مهمترین آفاتی است که میتواند سبب خسارت جدی به باغات انگور شود. سؤال بسیاری از کشاورزان و علاقهمندان به پرورش انگور این است که نحوه تشخیص و کنترل مؤثر این آفت به چه صورت است و چه راهکارهایی میتواند موجب کاهش خسارت آن شود؟ بر اساس آخرین یافتههای علمی و تجربیات میدانی، بهترین روش مدیریت کرم خوشه خوار انگور ترکیبی از اقدامات زراعی، مکانیکی و شیمیایی است که با پایش دقیق دورههای زندگی آفت و استفاده از سموم مناسب در زمان صحیح، میتوان از بروز خسارتهای جدی به خوشههای انگور جلوگیری کرده و کیفیت و کمیت محصول را به شکل محسوسی افزایش داد.
کرم خوشه خوار انگور چیست و اولین بار کجا گزارش شده است؟
کرم خوشه خوار انگور با نام علمی Lobesia botrana برای نخستین بار در سال ۱۳۲۴ از موستانهای ارومیه جمعآوری و گزارش شد. این آفت در ایران بهطور اختصاصی بر روی بوتههای مو فعالیت دارد، در حالی که گزارشهایی مبنی بر حمله آن به سایر درختچههای زینتی در کشورهای دیگر نیز وجود دارد. دورههای خسارت کرم خوشه خوار در طول فصل رشد متفاوت بوده و لاروهای هر نسل از بخشهای مختلفی از بوته انگور تغذیه میکنند که نهایتاً به آسیب گل، غوره، حبههای خوشه و حتی محصول ذخیره شده برای تولید کشمش ختم میشود. تشخیص صحیح چرخه زندگی و نشانههای خسارت، مبنای انتخاب راهکار مدیریت مؤثر آفت میباشد.
مشخصات ظاهری کرم خوشه خوار انگور
این آفت زمستان را به شکل لارو کامل به طول تقریبی ۱۲ میلیمتر و به رنگ خاکستری مایل به سبز، عمدتاً در زیر پوسته ساقههای مو، لابهلای برگهای ریخته شده، یا درون خاک و داخل پیله سفیدرنگ طی میکند. با آغاز بهار، لاروها وارد مرحله شفیرگی شده و بعد از ۱۰ تا ۱۵ روز به حشره کامل (پروانه) تبدیل میشوند. عرض بدن پروانه بالغ با بالهای باز حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیمتر است. روی بالها نوارها و لکههای روشن رؤیت میشود. با باز شدن کامل برگها در بهار، پروانههای نابالغ ظاهر شده و تخمهای خود را روی بند خوشه، بند حبهها یا مستقیماً بر سطح حبهها قرار میدهند. این آفت در مناطق معتدل دو یا سه نسل و در نقاط گرمتر حتی تا چهار نسل در سال ایجاد میکند.
زیستشناسی و چرخه زندگی کرم خوشه خوار انگور
کرم خوشه خوار انگور در مناطق مختلف کشور، الگوی زیستی متفاوتی دارد. برای مثال، در شیراز که اقلیم معتدلتری دارد، آفت چهار نسل را در سال طی میکند. نخستین پروانهها در اوایل فروردین دیده میشوند و اوج پرواز نسل اول نیز در اواخر فروردین تا اوایل اردیبهشت ماه رخ میدهد. نسل دوم که معمولاً خسارت بیشتری نیز به وجود میآورد، اوج پروازی در اواخر خرداد دارد. نسل سوم در اواخر تیر تا اوایل مرداد و نسل چهارم در اوایل شهریور فعال هستند. مدت هر مرحله از زندگی آفت به شرح زیر است:
- دوره جنینی: ۸ تا ۱۰ روز
- دوره لاروی: ۱۷ تا ۱۸ روز
- دوره شفیرگی: ۷ تا ۸ روز
- طول دوره یک نسل: ۳۲ تا ۳۶ روز
در مناطق سردسیرتر، آفت معمولاً سه نسل دارد و دورههای ظهور و اوج پرواز با تأخیر رخ میدهند. زمستانگذرانی عمدتاً به صورت شفیره در پیله سفید در زیر پوست ساقه و برگهای ریخته شده اتفاق میافتد. مادهها تخمها را بهصورت انفرادی روی بند خوشه و حبهها قرار میدهند.
خسارت ناشی از کرم خوشه خوار انگور
لاروهای این آفت در نسلهای مختلف از گل، میوههای تازه تشکیل شده، غوره و حبههای رسیده انگور تغذیه میکنند. مهمترین نشانههای خسارت عبارتند از:
- چسبیدن حبهها به یکدیگر به علت شبکهای از تارهای خاکستری ایجاد شده توسط لاروها
- تغییر رنگ حبهها به سمت ارغوانی و در نتیجه کاهش کیفیت ظاهری و بازارپسندی محصول
- ایجاد سوراخهای کوچک روی حبهها که محل ورود یا خروج لاروهاست
- افزایش حساسیت خوشههای آلوده به حمله قارچهای بیماریزا مانند بوتریتیس یا کپک خاکستری (خسارت ثانویه)
- افت جدی کمیت و کیفیت در محصول، بهویژه در مناطق با کشت آبی نسبت به اراضی دیم
خسارت این آفت به قدری جدی است که حتی میتواند لاروهای نسل بعدی را به همراه انگورهای چیده شده تا انبارها یا ساختمانهای فرآوری کشمش منتقل کند و آلودگی را در سال بعد نیز تداوم بخشد.
نحوه تشخیص و شناسایی علائم کرم خوشه خوار
تشخیص به موقع و صحیح حمله کرم خوشه خوار انگور نقش کلیدی در پیشگیری از بروز خسارت دارد. علائم عمده حمله آفت عبارتند از:
- در ابتدای بهار و همزمان با ظاهر شدن خوشههای گل، مشاهده تارهای شبیه تارعنکبوت در لابهلای خوشهها که غنچهها را به هم فشرده و درهم پیچیده نشان میدهد
- پنهانشدن لاروها در میان غنچههای به هم پیچیده و تغذیه از بخشهای نرم گیاه
- ایجاد سوراخ روی غورهها و حبهها خصوصاً زمانی که اندازه آنها میان عدس و نخود است
- بروز علائم پوچی و چروکیدگی روی حبههای خوشه و افتادن آنها از شاخه
گاهی اوقات علائم خروج لاروها به صورت سوراخهای کوچک در سطح حبههای رسیده مشاهده میشود که این علائم میتواند نشانه از اتمام یک نسل و شروع حملات نسل بعدی باشد.
روشهای مدیریت و مبارزه با کرم خوشه خوار انگور
مدیریت کرم خوشه خوار انگور باید به شکل جامع و تلفیقی صورت بگیرد و تنها به یک روش خاص اکتفا نشود. امیدبخشترین نتایج زمانی حاصل شده که کشاورزان زحمتکش چندین روش به شرح زیر را همزمان اجرا کردهاند:
۱. عملیات زراعی و بهداشتی
- کشت ارقام دارای خوشههای غیرمتراکم: هنگام احداث تاکستانهای جدید، انتخاب ارقامی که خوشههای متراکمی ندارند، حساسیت ابتلا به آفت را کاهش میدهد.
- هرس شاخههای اضافی: شاخههای اضافی هر سال پس از سپری شدن سرمای زمستانه باید هرس و سوزانده شوند تا جایگاههای زمستانگذرانی آفت کاهش یابد.
- استفاده از یخ آب زمستانه: یخ آب دادن تاکستان در فصل زمستان باعث از بین رفتن شفیرهها در خاک و کاهش جمعیت آفت برای سال بعد میشود.
- جمعآوری و نابودی علفهای هرز و برگهای ریخته شده: با جمعآوری و سوزاندن بقایای گیاهی، پیلههای مخفی شده درون این مواد حذف میگردند.
- شخم زدن عمیق: شخم بهاره و عمیق زمین عمدتاً محلهای اختفای آفت در خاک را نابود میکند.
۲. کنترل مکانیکی و فیزیکی
- نصب تلههای فرمونی: استفاده از تلههای فرمونی نه تنها به تعیین دقیق زمان مبارزه کمک میکند بلکه در کاهش جمعیت آفت نیز مؤثر است. این تلهها عمدتاً در فصل بهار و تابستان نصب میشوند.
- سوزاندن شاخه، علف هرز و برگهای پاییزی: نابودی نقاط زمستانگذرانی آفت، نقش مهمی در کاهش احتمال آلودگی شدید در فصل بعد دارد.
۳. مبارزه شیمیایی با کرم خوشه خوار انگور
در شرایطی که آفت در مرحله شیوع بالا قرار داشته یا سایر روشها کافی نبودهاند، مبارزه شیمیایی اجتنابناپذیر است. اما این نکته حائز اهمیت است که زمان و نوع سم مصرفی باید بر اساس اطلاعات تلههای فرمونی و مشاهدههای میدانی تعیین شود. مراحل و زمانهای توصیه شده عبارتند از:
- نوبت اول: مرحله غنچه و قبل از باز شدن گلها
- نوبت دوم: زمان غوره شدن حبهها
- نوبت سوم: شروع آبدار شدن میوه
لیست مهمترین سموم توصیه شده برای مبارزه شیمیایی با کرم خوشه خوار انگور:
- دیازینون (۱.۵ در هزار)
- فوزالن (۱.۵ در هزار)
- تریکلروفن (۱ تا ۱.۵ در هزار)
- اتيون (۱ تا ۱.۵ در هزار)
- آزینفوس متیل (۲ در هزار)
توجه: استفاده از سموم باید تنها پس از تعیین صحیح زمان مبارزه و رعایت نکات ایمنی صورت گیرد تا ضمن حفاظت از محصول، از بروز مخاطرات زیستمحیطی و باقیمانده سم در فرآوردههای کشاورزی پیشگیری شود.
۴. نکات تکمیلی برای مدیریت کارآمد آفت
- احداث باغ به صورت ردیفی و بر روی داربستهای موازی ترجیح دارد، چراکه مزارع مو گسترده روی زمین یا پشتهها، حساسیت بیشتری به هجوم آفت دارند
- انتخاب موهای مقاوم یا اصلاح شده نیز تا حد قابل توجهی از شدت خسارت خواهد کاست
- اجرای عملیات مدیریت تلفیقی IPM و تنظیم تقویم فنی باغداری موجب صرفهجویی اقتصادی و حفظ محیطزیست میشود
نکات کلیدی برای ردیابی و پیشگیری از شیوع آفت
یکی از مهمترین اصول مدیریت آفات و بیماریها در تاكستان، اجرای عملیات ردیابی منظم و دقیق است. برای افزایش دقت در ردیابی و کاهش ریسک خسارت، به موارد زیر توجه ویژه داشته باشید:
- شناسایی میزان حساسیت رقم انگور و توجه به مرحله رشد گیاه هنگام مشاهده علائم
- ثبت تاریخ بروز علائم و شرایط آب و هوایی قبل و هنگام ردیابی
- بررسی پراکندگی خسارت در سطح تاکستان (خسارت محدود یا فراگیر)
- محل بروز خسارت (برگهای جوان یا مسن، سطح رویی یا زیرین برگها، یا حبهها)
- توصیف کامل علائم ظاهری شامل نوع لکهها، سوختگی، خشک شدن، پوسیدگی یا پژمردگی
جمعبندی
تشخیص سریع، دقیق و به موقع کرم خوشه خوار انگور و اجرای یک برنامه کامل مدیریت آفات، کلید پیشگیری از خسارت شدید به تاکستان و دستیابی به عملکرد و کیفیت مطلوب میوه است. اجرای کامل عملیات زراعی، جمعآوری بقایا، ردیابی دائمی با تلههای فرمونی و کنترل علمی مصرف منظم و صحیح سموم تضمینکننده موفقیت کشاورزان در مبارزه با این آفت مهم میباشد. توجه به انتخاب ارقام مناسب، احداث باغ به صورت مهندسی شده و آموزش مستمر کشاورزان راهکاری مطمئن برای رشد پایدار باغات انگور ایران است.
سوالات متداول در مورد کرم خوشه خوار انگور
در ایران این آفت عمدتاً بر روی انگور مشاهده میشود، اما در برخی کشورهای دیگر میزبانهای زینتی نیز برای این آفت گزارش شدهاند.
مدیریت موفق آفت تنها به استفاده از سموم محدود نمیشود و باید همراه با رعایت نکات بهداشتی، هرس، جمعآوری بقایا و نصب تله فرمونی باشد.
استفاده از تلههای فرمونی، پایش روزانه شاخهها و ردیابی علائم اولیه بهترین راه تعیین زمان مناسب مبارزه است.