کرم خراط یا همان پروانه پلنگی یکی از مهمترین و مخربترین آفات درختان دانهدار و گیاهان زینتی بهشمار میرود که سبب بروز خسارتهای جدی در باغات میوه و فضای سبز میشود. کرم خراط با ایجاد دالانهای عمیق در تنه، شاخه و چوب درختان، باعث تضعیف بافت گیاهی، کاهش رشد، افت محصول و حتی خشک شدن کامل درختان میگردد. این آفت غالباً در شرایط استرس محیطی مانند خشکسالی، کاهش رطوبت و ضعف عمومی گیاه شدت میگیرد و به سرعت گسترش مییابد. اگر به دنبال علت خشک شدن یا ضعف ناگهانی شاخهها و تنه درختان خود هستید، به احتمال بسیار بالا با حمله کرم خراط مواجه شدهاید. اکنون بهترین روشهای علمی شناسایی، پیشگیری و مبارزه با کرم خراط را به طور کامل توضیح میدهیم تا بتوانید با این آفت بهصورت اصولی مقابله کنید و سلامت باغ و درختان خود را تضمین نمایید.
کرم خراط چیست و چگونه به درختان آسیب میزند؟
پروانه پلنگی یا کرم خراط (Cossus cossus) آفتی متعلق به خانواده Cossidae است که به دلیل توان بالای خود در تخریب بخشهای داخلی چوب و تنه درخت، در سراسر باغهای گردو، تبریزی، زردآلو، بید و سایر درختان دانهدار، تهدیدی جدی محسوب میشود. این پروانه ماده قادر است تا ۸۰۰ تخم بر روی شاخه و تنههای درختان قرار دهد. لاروها پس از خروج از تخم، بلافاصله مسیر خود را وارد بخشهای نرم چوب کرده و با ایجاد تونلهای مارپیچ و پیچیده، از شیره و بافت چوب تغذیه میکنند. نتیجه این فعالیت، تضعیف استحکام مکانیکی تنه و کند شدن جریان مواد غذایی است که در نهایت، منجر به خشکیدن کامل یا شکستگی شاخهها و حتی مرگ درخت میگردد.
دوره زندگی و چرخه زیستی کرم خراط
آگاهی از چرخه زندگی کرم خراط عامل کلیدی در موفقیت مبارزه با این آفت است. مراحل رشد آن شامل:
- تخم (Egg): تخمها به رنگ سفید مایل به زرد بوده که به مرور قهوهای یا خاکستری کمرنگ میشوند. معمولاً در شکاف پوست، کنار برشهای چوب یا زیر تنه گذاشته میشوند و قطر آنها حدود ۱.۵ میلیمتر است.
- لارو (Larvae): مهمترین دوره آسیبرسانی متعلق به لارو است. لارو ابتدا سفید رنگ و نرم بوده و پس از رشد تا ۷ سانتیمتر نیز میرسد. این لاروها ۲ تا ۳ سال درون چوب زندگی کرده و دالان حفر میکنند.
- شفیره (Pupa): لارو رشد یافته پس از تکمیل تغذیه، درون دالان خود به شفیره تبدیل شده و این مرحله چند هفته تا چند ماه (بسته به شرایط اقلیمی) طول میکشد.
- پروانه بالغ (Adult): شفیره بالغ تبدیل به پروانهای با بال سفید و لکههای سیاه یا آبی تیره میگردد. پروانهها معمولاً در بهار تا اوایل تابستان ظاهر شده و پس از جفت گیری، تخمگذاری را آغاز میکنند.
مشخصات ظاهری کرم خراط و نحوه شناسایی آن
پروانه بالغ
- بال ماده: ۴۵ تا ۵۸ میلیمتر، نر: ۴۰ تا ۵۰ میلیمتر
- بالهای جلو سفید با لکههای آبی یا سیاه
- بدن استوانهای و کشیده
لارو کرم خراط
- رنگ: ابتدا سفید-شیری تا زرد متمایل به سبز، سپس قهوهای یا نارنجی با سر تیره
- اندازه: ابتدا ۱ سانتی متر و پس از رشد کامل به ۵ تا ۷ سانتی متر میرسد
- بافت بدن: نرم و کشیده با سری قوی برای سوراخ کردن چوب درخت
شفیره
- رنگ: قهوهای تیره تا قرمز مایل به قهوهای، با پوشش سخت
- محل: داخل دالانها یا شکاف چوب
وجود برادههای چوب، فضولات و سوراخهای گرد با خروج شیره نشانههای بارز فعالیت کرم خراط است.
علائم و نشانههای آلودگی درخت به کرم خراط
- رویش براده چوب و خاکاره اطراف پایه و شاخهها
- شکافها و حفرههای مارپیچ یا راست در تنه و شاخههای درخت
- ریزش ناگهانی برگها و خشک شدن بخشی یا کل شاخه
- وجود مایع صمغی یا شیره از تنه
- دیدن لارو یا فضولات سیاهرنگ درون دالانها
- تضعیف عمومی یا مرگ تدریجی گیاه
چه درختانی در معرض خطر حمله کرم خراط هستند؟
اگرچه بیشترین خسارت کرم خراط به درختان گردو، بید، تبریزی و چنار گزارش شده است، اما انواع درختان دانهدار (سیب، زردآلو، گلابی، بادام)، برخی درختان مثمر و انواع درختچههای زینتی نیز ممکن است درگیر شوند، بهخصوص در مناطق خشک و باغاتی که تحت تنش آبی یا ضعف تغذیهای قرار دارند.
این آفت معمولاً به سراغ درختان آسیبدیده یا ضعیف میرود؛ لذا باغهایی که اصول صحیح تغذیه، آبیاری و مدیریت کود را رعایت نمیکنند، بیشتر مستعد حمله هستند.
چه عواملی آلودگی به کرم خراط را تشدید میکند؟
- کمبود آب و خشکسالیهای مکرر
- کوددهی نامناسب و رشد ضعیف درخت
- آسیب دیدن تنه، هرس نادرست یا شخم نابجا
- ورود آلودگی از طریق قلمه یا چوبهای مبتلا
- رها کردن سرشاخهها و بقایای آلوده در باغ
بهترین روشهای پیشگیری و کنترل آلودگی به کرم خراط
۱. سالمسازی محیط باغ و رعایت اصول تغذیه
- جمعآوری و سوزاندن شاخهها و سرشاخههای آلوده
- استفاده از کودهای آلی و شیمیایی مناسب جهت تقویت سیستم دفاعی و رشدگیاه
- تنظیم صحیح دفعات و نوبتهای آبیاری برای افزایش تندرستی گیاه
- پرهیز از زخمی کردن تنه و شاخهها با ابزار آلوده
۲. پایش منظم و شناسایی زودهنگام
- بازدید سالیانه تنه و شاخهها مخصوصاً اوایل بهار و پاییز
- جستجو برای علامتهایی مثل براده چوب و سوراخ های تازه
۳. کنترل بیولوژیک و مکانیکی
- استفاده از تله فرمونی جنس ماده برای جذب و شکار پروانه نر (هر هکتار ۱۰-۱۵ تله، بازه اردیبهشت تا تیرماه)
- خارج کردن لاروها با مفتول فلزی از درون دالانها و سپس مسدود کردن حفره با گل رس، خمیر چسب یا واکس باغی
روشهای شیمیایی مبارزه با کرم خراط
در صورتی که شدت آلودگی زیاد باشد یا دیگر روشها کافی نباشد، مداخلات شیمیایی الزامی است که باید با رعایت اصول ایمنی و زمانبندی مناسب صورت گیرد:
- سم دیازینون: ۴۰% امولسیون، با دوز توصیه شده (بر اساس دستور برچسب)، که عمدتاً به صورت تزریق مستقیم درون تونلها و سوراخها استفاده میشود.
- خمیر زئوزران یا خمیر دیازینون: ترکیبی ویژه برای مسدود کردن دالانها. یک پنبه آغشته به خمیر آماده درون دالان قرار میگیرد و سپس دهانه با گل مسدود میشود.
- سموم گازی (مثل فسفین): با رعایت دستورالعمل و فقط برای تنههای قطور آلوده جوابگو است.
این سموم تنها باید روی درختان مبتلا و به روش نقطهای اجرا شوند و از استفاده بیرویه آنها روی کل باغ پرهیز گردد، زیرا ممکن است به اکوسیستم و حشرات مفید آسیب وارد شود.
بهترین زمان سمپاشی و مبارزه شیمیایی با کرم خراط
بر اساس چرخه زندگی آفت، بهترین زمان استفاده از سم دیازینون و خمیر زئوزران، زمانی است که لاروها در بیشترین میزان فعالیت خود در تنه حضور دارند و هنوز دالانها کاملاً بسته نشدهاند. این زمان معمولاً همزمان با نخستین علائم ظهور کرم خراط (اردهبهشت تا ابتدای تابستان و اوایل پاییز) تعیین میشود. همچنین، استفاده از تلههای فرمونی باید همزمان با اوج پرواز پروانهها، یعنی اردیبهشت تا خرداد انجام گردد.
مزایای استفاده از روشهای تلفیقی و نکات کلیدی مبارزه با کرم خراط
- ترکیب کنترل مکانیکی (خارج کردن لارو و بستن تونل) با کنترل شیمیایی (استفاده نقطهای از سم) اثربخشی بسیار بیشتری نسبت به هر روش تنها دارد.
- پیشگیری از تنش آبی و تغذیهای درخت، مهمترین عامل مقاومسازی درختان است.
- پس از هر مرحله مبارزه، کنترل باغ و بازدید منظم ضروری است تا آلودگی احتمالی جدید شناسایی شود.
جمعبندی
کرم خراط یا پروانه پلنگی از مخربترین آفات باغات و درختان است که با ایجاد دالانهای عمیق و خوردن بخش داخلی چوب، سبب خشکیدن، ضعف شدید ساختار گیاه و حتی مرگ درخت میشود. برای کنترل اثربخش و ماندگار این آفت، ترکیب سه استراتژی اساسی شامل پیشگیری از ضعف گیاه با تغذیه و آبیاری صحیح، شناسایی زودهنگام نشانهها، کاربرد روشهای مکانیکی و چنانچه لازم بود، استفاده محدود و موضعی از سموم شیمیایی، به شدت توصیه میشود. حفظ سلامت باغ شما نیازمند دانستن نکات علمی و پیادهسازی به موقع روشهای معرفی شده است. همواره آخرین توصیههای کارشناسان حرفهای را دنبال کنید تا در معرض خسارتهای سنگین ناشی از این آفت قرار نگیرید. در صورت وجود هر سؤال یا نیاز به راهنمایی بیشتر، با متخصصین ما تماس بگیرید.
سوالات متداول در مورد کرم خراط
اگرچه ریشهکن کردن همیشگی این آفت ممکن نیست، اما رعایت مجموعه نکات پیشگیرانه (تغذیه مناسب، کوددهی علمی، آبیاری منظم و حذف شاخه آلوده) و استفاده از کنترلهای مکانیکی و شیمیایی بر اساس برنامه، شما را از خسارت جدی در امان میدارد و تعداد آفات را به طرز چشمگیری کاهش میدهد.
کوددهی اصولی قدرت دفاعی گیاهان را در برابر نفوذ آفات بالا میبرد. افزودن کودهای آلی (کود دامی پوسیده، ورمی کمپوست، کود سبز)، به همراه مصرف متعادل کودهای NPK و ریزمغذیها، رشد یکنواخت و سالم چوب را باعث میشود. همچنین، کمبود پتاسیم و فسفر مقاومت مکانیکی چوب را کاهش میدهد و راه نفوذ کرم خراط را هموار میکند.
شیره و براده چوب خصوصاً در تنه و شاخههای اصلی در حالت عادی به ندرت دیده میشود. در صورتی که براده منظم، سوراخها و شیره نقاط مشخص و متوالی باشند، به احتمال قریب به یقین با کرم خراط مواجه هستید.