درخت انبه یکی از مهمترین محصولات باغی مناطق گرمسیری ایران بهویژه در استانهای هرمزگان و سیستان و بلوچستان است. متأسفانه بهدلیل کاهش بارندگی، کیفیت پایین آب آبیاری و شوری خاک، کشت انبه در این مناطق با مشکلات و محدودیتهایی روبهرو است. برای داشتن رشد بهینه درخت انبه و رسیدن به محصولی با کیفیت عالی، توجه ویژه به تغذیه و کوددهی اصولی ضروری است. این مقاله بهطور کامل و علمی، نیازهای تغذیهای انبه و بهترین برنامههای کوددهی برای افزایش باردهی، مقاومت گیاه و پیشگیری از بیماریها را بر پایه جدیدترین یافتهها و تجربیات کشاورزی ارائه میکند.
نیازهای غذایی و دمایی درخت انبه
درخت انبه بهدلیل ریشههای عمیق و سطحی خود، از دامنه دمایی گستردهای بهره میبرد؛ اما دماهای کمتر از ۵ و بیشتر از ۴۴ درجه سانتیگراد برای آن مضر است؛ اگرچه در مواقعی رشد گیاه دماهای تا ۴۸ درجه را نیز تحمل میکند. بهترین بازه دمایی برای رشد بهینه انبه ۲۴ تا ۲۷ درجه سانتیگراد است. جوانهزنی دانه گرده بین ۱۵ تا ۳۵ درجه بیشترین موفقیت را دارد. محدودکننده اصلی رشد در مرحله گلدهی، دمای پایین است. برای رفع این محدودیتها، تغذیه مناسب نقش کلیدی دارد و درخت باید به عناصر زیر به میزان کافی دسترسی داشته باشد:
- نیتروژن: افزایش رشد سبزینهای، بهینهسازی رنگ برگ و تقویت شاخههای رشد یافته
- فسفر: توسعه ریشهها و افزایش گلدهی
- پتاسیم: بهبود کیفیت میوه، افزایش مقاومت به بیماریها و تعادل آب گیاه
- کلسیم: تقویت دیواره سلولی و استحکام میوهها
- منیزیم: جزو اصلی کلروفیل و کلید فرایند فتوسنتز
- ریز مغذیها (آهن، روی، مس، منگنز): ضروری برای عملکرد کامل فیزیولوژیک انبه
راهنمای تخصصی کوددهی نهال انبه
نهالهای انبه تا شش ماه نخست پس از کاشت نیاز به کود ندارند بلکه باید فرصت برای استقرار ریشهها فراهم شود. پس از این دوره، کوددهی تدریجی با کودهای کندرهاشونده توصیه میشود تا ریشههای جوان آسیب نبینند. تقویت نهال انبه تنها با تقسیم دوز کود در چند مرحله، استفاده همزمان کود آلی و معدنی و خودداری از مصرف کود در بازههای خیلی سرد یا بسیار گرم سال نتیجهبخش خواهد بود.
نکات طلایی در کوددهی نهال انبه:
- کود نیتروژنی سبک (مانند اوره یا آمونیوم سولفات) در ابتدای فصل رشد، برای تحریک رشد سبزینهای و برگدهی
- مقدار کم فسفر (سوپرفسفات ساده) جهت تقویت ریشه و تثبیت نهال
- مصرف اندک پتاسیم برای پیشگیری از سوختگی برگها و افزایش مقاومت به تنشهای محیطی
- تقسیم کود به حداقل ۲ تا ۳ نوبت در طول سال
- خودداری از مصرف کود قبل از زمستان یا در گرمای شدید تابستان
کوددهی علمی و برنامهریزی شده برای درختان بالغ انبه
درختان بالغ بهدلیل تولید مستمر و برداشت میوه، نیاز غذایی بیشتری نسبت به نهالها دارند. تحلیل دقیق وضعیت خاک و برگ از دید تخصصی، کلید اصلی تعیین دز و نوع کودک است، اما بهطور کلی برنامه زیر توصیه میشود:
- کوددهی سالانه NPK با نسبتهای توصیهشده (مانند ۱۲:۱۲:۳۶ یا ۲۰:۲۰:۲۰ بسته به مرحله رشدی)
- افزودن ریز مغذیها (روی، منیزیم، بور) برای بهبود تشکیل میوه و جلوگیری از ریزش آن
- تقسیم دز کود به قبل از گلدهی، طی تشکیل میوه و پس از برداشت
- استفاده از کود حیوانی یا آلی پوسیده در زمستان برای تقویت ساختار خاک و ریشهدهی بهتر
- مصرف کود بیولوژیک (مایکوریزا و باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن و حل کننده فسفات) بهویژه در خاکهای شور و کمحاصلخیز
علل خشکی و توقف رشد برگهای انبه
خشکی، زردی یا سوختگی برگها عمدتاً دلایل تغذیهای و محیطی دارد:
- کمبود آبیاری یا آبیاری نامنظم
- از دست رفتن پتاسیم و منیزیم از خاک (منجر به سوختگی حاشیه برگها)
- ابتلا به آفات و بیماریها (لکهشیدی، پوسیدگی طوقه و ریشه و …)
- شوری بالای آب و خاک، بهویژه در هرمزگان و سیستان – عاملی مهم در توقف رشد نهالها و ریزش برگ انبه
پیشگیری با حفظ برنامه متعادل کوددهی، مصرف کود پتاسه و آبیاری صحیح، کنترل شوری خاک و مقابله با آفات و بیماریها انجام میشود.
پیشگیری از خشک شدن و تقویت درخت انبه
- آبیاری منظم و اصولی، بدون غرقاب یا خشکی کامل
- تغذیه متعادل و مستمر (کوددهی کامل با NPK، ریز مغذیها و بقایای آلی)
- کنترل دقیق آفات و بیماریها و حذف شاخههای خشکیده و بیمار (هرس به موقع)
- استفاده از مالچ برای حفاظت ریشه و حفظ رطوبت خاک
- مراقبت محیطی (محافظت درختان جوان از گرمای شدید و بادهای شورهساز)
آیا انبه نر و ماده دارد؟
خیر، انبه گیاهی تکپایه و دارای گلهای هرمافرودیت (دو جنسی) است و برای عملکرد و باردهی بالا، به گردهافشانی مناسب (اغلب توسط حشرات) نیاز دارد.
خاک مناسب کشت انبه
- خاک لومی شنی، نرم و حاصلخیز با زهکشی عالی
- pH ایدهآل در بازه ۶.۵ تا ۷.۸
- فاقد لایه سخت تا عمق دو متر و سطح آب زیرزمینی پایینتر از سه متر
- غنای کافی از مواد آلی و اقدام به اصلاح خاکهای ضعیف با چالکود حیوانی
اهمیت کوددهی اصولی و میزان عناصر کاربردی درخت انبه
کوددهی صحیح، مهمترین عامل در افزایش باردهی، کیفیت و دوام میوه انبه است. مقادیر پیشنهادی پایه بسته به سن و شرایط گیاه متفاوت خواهد بود:
| عنصر | برای درختان جوان (کیلوگرم بهازای عدد سن) | درختان بالغ (کیلوگرم بهازای عدد سن) |
|---|---|---|
| نیتروژن (N) | ۳ × سن | ۷ × سن |
| فسفر (P₂O₅) | ۳ × سن | ۷ × سن |
| پتاسیم (K₂O) | ۳ × سن | ۷ × سن |
مقدار ریز مغذیها را بر اساس توصیه زیر مصرف کنید:
- سولفات روی: ۱۰۰-۲۰۰ گرم به صورت خاکی یا محلولپاشی (در ۱۰۰ لیتر آب)
- سولفات بور: ۱۵۰-۲۵۰ گرم
- سولفات مس: ۱۰۰-۲۵۰ گرم
- سولفات آهن: ۲۰۰-۳۰۰ گرم
کود حیوانی برای تقویت انبه
افزودن کود دامی کاملاً پوسیده هر سال یا هر دو سال یک بار، کیفیت خاک و توان ریشهزایی درخت انبه را چشمگیر بهبود میبخشد. این کود باید عاری از بقایای علف هرز و بذر گیاهان ناخواسته باشد. زمان مصرف بر اساس شرایط اقلیمی عمدتاً در دوره خواب (زمستان) است.
کود بیولوژیک و مزایای مصرف آن برای انبه
- قارچهای مایکوریزا: افزایش جذب عناصر غذایی و مقاومت به تنشهای محیطی
- باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن: تأمین نیتروژن موردنیاز گیاه بدون برهمزدن تعادل خاک
- باکتریهای حلکننده فسفات: فراهم ساختن فسفر قابل جذب در خاکهای قلیایی یا با فسفر نامحلول
ترکیب این کودها با مصرف کود شیمیایی NPK عملکرد و مقاومت گیاه را دوچندان میکند.
بهترین کود برای درخت انبه چیست؟
کود کامل با عناصر ماکرو و میکرو (مانند ۲۰-۲۰-۲۰ یا NPK ۱۲:۱۲:۳۶ بسته به مرحله رشدی) به همراه کود آلی کاملاً پوسیده و چالکود زمستانی بهترین نتیجه را بههمراه خواهد داشت. این کودها بهطور منظم و متوازن متناسب با رشد برگ، مرحله گلدهی، تشکیل میوه و پس از برداشت استفاده شوند.
| زمان مصرف | نوع کود |
|---|---|
| اواسط آذر تا بهمن | کود دامی پوسیده |
| قبل از گلدهی | یکسوم فسفر و پتاسیم |
| قبل از گلدهی | یکسوم نیتروژن |
| بعد از تشکیل میوه و بعد از برداشت | مابقی نیتروژن |
| در رشد فعال | محلولپاشی عناصر کممصرف |
روش مصرف و برنامه کوددهی درخت انبه (NPK 20-20-20)
- محلولپاشی: ۲ تا ۳ کیلوگرم کود کامل را در ۱۰۰۰ لیتر آب حل و روی برگها اسپری کنید. جذب سریعتر عناصر، نیاز درخت در زمان رشد سبز را برآورده میسازد.
- کوددهی خاکی: ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم از کود را در سایهانداز هر درخت پخش، با خاک مخلوط و آبیاری کنید تا تغذیه پایدار گیاه فراهم شود.
برنامه کوددهی درخت انبه در فصلهای مختلف سال
- بهار: مصرف کود نیتروژنی یا کامل (۲۰-۲۰-۲۰) در شروع فصل برای تحریک رشد برگ و شاخه
- تابستان: استفاده از کود پتاسه بیشتر (مانند ۱۵-۵-۳۰) در مرحله گلدهی و میوهدهی جهت افزایش مقاومت و بهبود کیفیت میوه
- پاییز: کوددهی فسفره (مثل ۱۰-۵۲-۱۰) پس از برداشت برای تقویت ریشهها و ذخیره عناصر غذایی برای سال آینده
- زمستان: چالکود دامی پوسیده یا کمپوست؛ اصلاح ساختار خاک و تقویت زیستتوده زیرزمینی
نحوه صحیح پخش کود حول درخت انبه
- مصرف کود به صورت حلقهای زیر سایهانداز درخت، دور از تنه اصلی برای پیشگیری از سوختگی ریشه
- مخلوط کردن کود معدنی (NPK یا سولفاتها) پس از پخش سطحی با خاک با کمک بیل یا کولتیواتور
- آبیاری پس از کوددهی برای فراهم کردن حلالیت و دسترسی ریشه به مواد غذایی
- محلولپاشی با دوز استاندارد و پاشش یکنواخت روی برگها برای جذب سریع ریزمغذیها و رفع کمبودهای مقطعی
جمعبندی و پیشنهاد ویژه برای کشاورزان
کوددهی صحیح و برنامهریزی شده بر اساس نیازهای واقعی درخت انبه، کلید دستیابی به برداشت زیاد و میوههای با کیفیت بالا است. استفاده متوازن و علمی از کودهای کامل شیمیایی (NPK، به ویژه انواع ۲۰-۲۰-۲۰ یا ۱۲-۱۲-۳۶ همراه با پتاسیم و فسفر در زمان گلدهی و رشد میوه)، ریز مغذیها، کود حیوانی و بیولوژیک، موجب مقاومت گیاه در برابر تنشهای محیطی و آفات، کاهش خشکی برگها و افزایش باردهی خواهد شد. با انتخاب کودهای معتبر و اجرای برنامه منظم، خیالتان از سلامت و پرباری باغ انبه راحت خواهد بود.
سوالات متداول درباره کوددهی انبه
کود NPK با نسبت متعادل ۲۰-۲۰-۲۰ یا کودهای خاص رشد میوه و گلدهی.
اوایل بهار، پیش از گلدهی، در طول رشد میوه و بعد از برداشت و نیز بهصورت چالکود زمستانی.
بله، به شدت! کود دامی پوسیده و کودهای زیستی خاک را حاصلخیز، ریشه را قوی و میوه را خوشطعم میکنند.
در سایهانداز (حلقهای زیر درخت)، مخلوط با خاک و پس از آن آبیاری؛ یا محلولپاشی برگی با دوز مناسب.