شتهها از مهمترین آفات گیاهان و درختان میوه هستند که با تغذیه از شیره گیاهی، باعث ضعف، کاهش رشد و کاهش کیفیت محصول میشوند. کنترل به موقع و مؤثر این آفات، نه تنها سلامت گیاهان را تضمین میکند، بلکه از خسارت اقتصادی گسترده جلوگیری میکند. بسیاری از باغداران هنوز با روشهای صحیح مبارزه با شتهها آشنا نیستند و استفاده نادرست از سموم یا تأخیر در اقدام، میتواند خسارتها را دوچندان کند.
در این مقاله با بررسی مؤثرترین روشهای مبارزه با شتهها، از روشهای طبیعی گرفته تا سمپاشی هدفمند و تدابیر پیشگیرانه، به شما کمک میکنیم تا بدون آسیب به گیاهان و محیط زیست، آفتها را کنترل کنید و محصولات سالم و پر بار داشته باشید. اگر به دنبال راهکارهای کاربردی و علمی برای حفاظت از باغ و مزرعه خود هستید، تا پایان با ما همراه باشید.
شته چیست و چرا کنترل آن اهمیت دارد؟
شتهها (Aphidoidea) گروهی از حشرات مکنده و بسیار ریز (طول بدن معمولاً ۱ تا ۵ میلیمتر) هستند که در سراسر جهان حضور دارند و با تغذیه از شیره گیاه، باعث ضعف شدید گیاه، انتقال ویروسهای گیاهی و کاهش عملکرد محصولات میشوند. شتهها معمولاً به صورت کلونیهای متراکم در پشت برگها، ساقهها و جوانهها تجمع مییابند. چرخه زندگی کوتاه و تولید مثل شدید آنها به خصوص در شرایط مساعد محیطی، باعث آلودگی و خسارت سریع میشود. کنترل اصولی شتهها برای حفظ سلامت گیاه، جلوگیری از ریزش میوه و کاهش افت کیفی و کمی محصول کاملاً ضروری است.
انواع شتهها؛ کدام گونهها برای محصولات ما تهدیدند؟
در سراسر جهان بیش از ۴۰۰۰ گونه شته گزارش شده است که هرکدام میتوانند میزبانهای خاص داشته باشند. به عنوان نمونه:
- شته سبز سیب (Aphis pomi): آفت کلیدی سیب و درختان میوه سردسیری.
- شته انار (Aphis punicae): مهمترین تهدید باغهای انار.
- شته انگور (Grape Phylloxera): آسیب جدی به ریشه و برگ تاک انگور وارد میکند.
- شته سبز مرکبات (Aphis citricola) و شته سیاه مرکبات (Toxoptera aurantii): تهدید جدی برای باغهای مرکبات.
- شته مومی کلزا (Brevicoryne brassicae): آفت خطرناک مزارع کلزا و سایر کلمها.
- شته جالیز (Aphis gossypii): آفت مشترک خیار، پنبه و دیگر صیفیجات.
- شته هلو (Myzus persicae): تغذیه از گیاهان زراعی، زینتی و میوهای ازجمله هلو و سیبزمینی.
شناسایی صحیح گونه شته در هر منطقه، پایهریزی صحیح برنامه مبارزه را ممکن میسازد.
خسارات شتهها بر کشاورزی و گیاهان زینتی
شتهها نه تنها با مکیدن شیره گیاه باعث تضعیف شدید گیاه، پژمردگی، زردی و پیچخوردگی برگها میشوند، بلکه با ترشح عسلک، زمینهساز رشد قارچ فوماژین و کثیفی سطح برگ میگردند. این عسلک بهطور غیرمستقیم باعث افت فتوسنتز، ریزش برگ و اختلال در رشد جوانهها میشود. شتهها مهمترین ناقلان ویروسهای گیاهی مانند ویروس موزاییک خیار، ویروس موزاییک هندوانه و ویروس پیچیدگی برگها هستند.
در درختان میوه، شتهها باعث ریزش میوههای نارس، بدشکلی و کاهش کیفیت میوه، تولید کمتر شیره، و حتی خشکشدگی شاخهها و سرشاخههای جوان میشوند. در سبزیجات و گیاهان زینتی، علاوه بر زرد شدن، باعث ریزش گل، ضعف بوتهها و افت کیفیت تجاری خواهند شد. شتهها با سرعت بسیار بالایی میتوانند یک مزرعه یا باغ را بهطور کامل آلوده کنند.
درختان و گیاهان حساس به شته؛ چه گیاهانی باید بیشتر مراقب باشند؟
- درختان میوه سردسیری: سیب، گلابی، زردآلو، هلو، شلیل و آلو.
- درختان دانهدار گرمسیری: مرکبات نظیر پرتقال، لیمو و نارنگی.
- انار، انگور، پسته، زیتون، و بادام: شتههای خاص این گونهها میتوانند آسیب زیادی وارد کنند.
- خانواده کلم، کلزا و صیفیجات (خیار، هندوانه، کدو، فلفل، بادمجان): به شدت مستعد آلودگی به شته هستند.
- گیاهان زینتی: گلهای رز، داودی، اطلسی، شمعدانی، محمدی و بسیاری از گلهای آپارتمانی.
به هر حال، باید دانست که هیچ گیاهی ۱۰۰% نسبت به شته مقاوم نیست و مدیریت پیشگیرانه برای محافظت کلیه گیاهان ضرورت دارد.
چرخه زندگی و نحوه تکثیر شتهها؛ چرا زود تکثیر میشوند؟
چرخه زندگی شتهها منحصر به فرد است. اغلب آنها میتوانند بدون جفتگیری (پارتنوژنز) تولیدمثل کنند و دمای گرم بهاری و تابستانی را برای رشد ترجیح میدهند. یک شته ماده طی دوره زندگی خود توانایی تولید دهها یا صدها شته جدید را دارد و طی یک نسل، جمعیت کلونی به سرعت چند برابر میشود. این موضوع دلیل اصلی شیوع بسیار سریع آلودگی در مزرعه و گلخانه است.
روشهای اصولی و علمی مبارزه با شتهها
۱. روشهای شیمیایی در کنترل شته
استفاده از آفتکشهای شیمیایی یکی از رایجترین روشهای کنترل سریع شتههاست اما استفاده غیراصولی از این مواد میتواند بهتدریج باعث مقاومت شتهها، ایجاد بقایای سمی در محصول، آسیب به حشرات مفید و آلودگی محیط زیست شود.
- پیروتروئیدها (مانند دلتامترین، سایپرمترین): علیه شتههای حساس مؤثرند اما مصرف زیاد آنها توصیه نمیشود.
- نئونیکوتینوئیدها (ایمیداکلوپرید و تیامتوکسام): جذب سیستمیک و کنترل طولانیتر اما باید به آلودگی منابع آب و زنبورها توجه شود.
- آفتکشهای ارگانوفسفره (دیازینون و …): اغلب با سمیت بالا برای انسان و محیط زیست همراه است و باید با احتیاط فراوان مصرف شود.
توصیه میشود پیش از سمپاشی، میزان آلودگی و نوع محصول را دقیقا ارزیابی و سموم کمخطرتر را انتخاب نمایید. تناوب سموم، رعایت دوز، فاصله برداشت و عدم سمپاشی در زمان گلدهی (برای حفاظ زنبورعسل و دشمنان طبیعی) بسیار مهم است.
۲. سموم طبیعی و بیولوژیک برای مبارزه کمخطر با شته
آفتکشهای ارگانیک و طبیعی شامل مواد و ترکیباتی هستند که تأثیر مخرب بر محیط زیست ندارند:
- صابون حشرهکش: با ایجاد اختلال در تنفس شتهها، کلونی را نابود میکند. برای گیاهان زینتی و سبزیجات ایمنتر است.
- روغنهای گیاهی (مثل روغن کلزا، روغن چریش یا نیم): با پوشش بدن شتهها و قطع تنفس آنها را خفه میکند.
- اسپینوساد یا پیرترین طبیعی: حشرهکش طبیعی با منشأ گیاهی که تأثیر خوبی بر شته دارد.
کاربرد و انتخاب صحیح این مواد و اجرای بهموقع آنها همراه با رعایت دستور مصرف، ضمن از بین بردن شته، کمترین آسیب را به گیاه و حشرات مفید وارد مینماید.
۳. کنترل بیولوژیک و فیزیکی شتهها؛ ایمن و پایدار
امروزه شیوههای زیستی و فیزیکی جایگزین مناسبی برای مبارزه شیمیایی شدید هستند:
- استفاده از دشمنان طبیعی مانند: کفشدوزکها (Coccinellidae)، سنهای شکارگر (Orius spp)، مگسهای سهپره و زنبورهای پارازیتوئید.
- جذب حشرات مفید با کشت گیاهان شهددار در حاشیه باغ.
- برپایی تله چسبنده زرد برای جمعآوری و پایش شتهها.
- شستوشوی گیاهان با آب پرفشار یا برداشت دستی شتهها در آلودگیهای محدود.
- هرس به موقع شاخههای آلوده و حذف بقایای گیاهی آلوده به آفت.
این روشها با برهم زدن چرخه رشد و بقای شتهها، سبب کاهش صحیح جمعیت آنها میگردد.
۴. مدیریت تغذیه و سلامت خاک؛ نقش کود و مواد غذایی در پیشگیری از شته
جالب است بدانید تغذیه گیاه و وضعیت خاک تاثیر مستقیم و غیرمستقیم در مقاومت گیاهان به شتهها دارد.
- کوددهی متعادل: مصرف بیش از حد کودهای نیتروژنه (اوره، نیترات آمونیوم و …) باعث نرمی بافت و افزایش شیره گیاهی و در نتیجه افزایش جذابیت گیاه برای شته میشود. رعایت تعادل کایر کودهای پتاس و فسفر، مقاومت گیاه در برابر آفات را به شدت بالا میبرد.
- مواد آلی و کمپوست: تامین مواد آلی مورد نیاز خاک، تقویت ریشه و توسعه میکروارگانیسمهای خاکزای (antagonist) باعث کمک به سلامت کلی گیاه و کاهش آلودگی آفات میگردد.
- آبیاری صحیح: آبیاری نامنظم و استرس خشکی، علاوه بر تضعیف گیاه باعث افزایش احتمال آلودگی به شته ها میشود.
به عنوان راهنمایی حرفهای، استفاده کم اما پیوسته از کودهای آلی غنی از پتاس و عناصر ریزمغذی مانند منگنز و روی، شادابی و استحکام دیواره سلولی گیاه را افزایش داده و مانع جذب و تکثیر شدید شتهها خواهد شد.
۵. رعایت اصول کشاورزی سالم و پیشگیری؛ راهبرد طلایی مقابله با شتهها
- تناوب کشت: با شکستن چرخه زندگی شتهها، مانع تمرکز آلودگیها میشود.
- کاشت گونههای مقاوم و استفاده از پایههای مقاوم برای پیوند: کاهش قابل توجهی در خسارت ایجاد میکند.
- مدیریت علفهای هرز: علفهای هرز منبع ثانویهای برای شتهها هستند؛ حذف آنها اقدام پیشگیرانه مؤثری است.
- پایش منظم مزرعه و باغ: شناسایی سریع و مبارزه بهموقع باعث کاهش هزینه و افزایش کارایی کنترل خواهد شد.
نتیجهگیری
شناخت دقیق زیستشناسی شتهها، گونههای آلاینده، نوع گیاه میزبان و مرحله رشد گیاه، کلید اصلی انتخاب شیوه مبارزه با این آفت مهم کشاورزی است. توصیه ما به کشاورزان و باغداران حرفهای این است که قبل از استفاده از هرگونه سموم شیمیایی، ابتدا کنترل فیزیکی، بیولوژیک و تغذیهای (کوددهی صحیح) را مدنظر قرار دهند و در صورت استفاده از آفتکشها، فقط هنگام ضرورت و با رعایت اصول ایمنی، سموم اختصاصی با کمترین سمیت را انتخاب نمایند.
افزایش سلامت گیاه با تغذیه متعادل، انتخاب گونههای مقاوم، پایش منظم آفات، تقویت دشمنان طبیعی، حذف علفهای هرز و هرس بهموقع، مجموعه تدابیری هستند که به عنوان یک سیستم مدیریت تلفیقی آفات (IPM) کارایی بالایی دارند و محیط زیست و سلامت انسان و گیاهان را تضمین میکنند.
اگر شما از روش خاصی برای کنترل شته در مزرعه یا باغ خود نتیجه گرفتهاید یا نیاز به مشاوره تخصصی دارید، در بخش نظرات سوال خود را مطرح کنید؛ تیم تخصصی ما آماده ارائه راهکارهای عملی متناسب با نیاز شما هستند.
سوالات متداول در مورد شته و کنترل آن
خیر، طیف وسیعی از گیاهان زراعی، سبزیجات، گلها و حتی گیاهان آپارتمانی مستعد آسیب شتهها هستند.
ترکیب کنترل طبیعی و فیزیکی به همراه دوز بسیار دقیق آفتکشها، بهترین نتیجه را خواهد داد. استفاده بیرویه از سموم قوی توصیه نمیشود.
کوددهی متعادل (تخصوصاً پتاس بالا و محدود کردن نیتروژن) مقاومت گیاه را بالا میبرد و کاهش میل شته به تغذیه را در پی دارد.
ترکیب راهکارهای زیستی، فیزیکی و کشاورزی سالم، اثری پایدار و کمخطرتر نسبت به یک دوره سمپاشی سنگین دارد.