بیماری گموز، که بیشتر با نام “پوسیدگی ریشه” و در منابع علمی با اصطلاح “پوسیدگی فیتوفتورایی” شناخته میشود، یکی از مخربترین بیماریهای قارچی درختان پسته و بسیاری از دیگر محصولات باغی، بهویژه مرکبات، است. این بیماری سالانه موجب از بین رفتن تعداد زیادی از درختان جوان و حتی بالغ میشود و اگر بهموقع کنترل نشود، میتواند کل یک باغ یا مزرعه را نابود کند. اولین و مهمترین نشانه بیماری گموز تغییر رنگ برگها است که معمولاً با زرد شدن از نوک برگها آغاز شده و در نهایت تمام برگ را فرا میگیرد. همچنین برگها بدشکل و ریزش ناگهانی پیدا میکنند، که همه این موارد زنگ خطری برای کشاورز به شمار میرود. اگر بهدنبال افزایش بهرهوری، حفظ سرمایهگذاریهای بلندمدت و جلوگیری از خسارات سنگین هستید، رعایت اصول علمی کنترل و پیشگیری از بیماری گموز ضروری است.
علائم بیماری گموز در درختان مختلف
درک علائم بیماری گموز یکی از مهمترین مراحل موفقیت در پیشگیری، شناسایی بهموقع و مدیریت این بیماری است. علائم گموز بسته به سن درخت، نوع پایه و مقاومت ژنتیکی گیاه میتواند متغیر باشد.
- ریزش شدید و زردی برگها، به خصوص از نوک برگ و گسترش به تمام سطح برگ
- کاهش تعداد خوشههای میوهدهنده و کوچک ماندن میوهها در پسته و مرکبات
- بدشکلی قابل توجه برگها و ریزش زودتر از موعد آنها
- زوال تدریجی، پژمردگی و خشکیدگی بخشهایی از شاخهها و حتی مرگ گیاه در تابستانهای گرم
- ایجاد لکههای آب سوخته قهوهای روی پوست تنه، به خصوص در ناحیه طوقه
- ایجاد شکافهای عمودی در پوست و خروج صمغ (شیره)، به ویژه در مرکبات و پسته
علائم گموز در مرکبات چگونه ظاهر میشود؟
مرکبات و سایر گیاهان حساس به گموز، علائم اختصاصیای نشان میدهند که تشخیص بهموقع را برای کشاورز با تجربه آسان میکند:
- وجود لکههای کوچک آب سوخته و قهوهای در نزدیکی طوقه و پوست پایه درخت
- افزایش تدریجی این لکهها به سمت بالا و پایین تنه گیاه
- تغییر رنگ پوست به قهوهای و ایجاد ترکهای عمیق عمودی
- تراوش صمغ زرد تا قهوهای تیره از محل ترکها و لکهها
علل اصلی بروز بیماری گموز در گیاهان
دانستن علتهای اصلی بیماری گموز میتواند، علاوه بر پیشگیری، به مدیریت بهتر مزرعه و کاهش تلفات کمک اساسی کند. بیماری گموز توسط قارچهایی از جنس Phytophthora، بهویژه گونههای Phytophthora citrophthora و P. nicotianae، ایجاد میشود. این قارچهای خاکزی، با افزایش رطوبت، گرما و تهویه نامناسب خاک، فعالیت خود را شدت میبخشند و به درختان آسیب میزنند.
نقش قارچها در ایجاد بیماری گموز
قارچهای مذکور عمدتاً از طریق ریشه، طوقه یا زخمهای ایجاد شده بر روی تنه وارد گیاه میشوند. رشد نابسامان یا آبدهی اضافی شرایط ایدهآل را برای این قارچها مهیا میکند. محیط باغ اگر شرایط استاندارد نداشته باشد و با پسماندهای آلوده یا ابزارآلات آلوده تماس پیدا کند، درصد ابتلا به این بیماری به شدت افزایش مییابد.
نقش عوامل محیطی در تشدید گموز
شدت و شیوع بیماری گموز وابستگی زیادی به شرایط محیطی و مدیریتی دارد:
- دما: قارچ گموز در دمای بالا و محیطهای گرم به شدت فعالتر شده و خسارت آن افزایش مییابد.
- ساختار خاک: خاکهای سنگین و رسی با نگهداشت رطوبت بیشتر، شرایط رشد قارچ را مهیا میکنند؛ درحالی که خاکهای سبک و شنی تا حد زیادی از شیوع این بیماری میکاهند.
- آبیاری: آبیاری بیش از حد یا غرقابی، بیشترین زمینه را برای رشد قارچ گموز ایجاد میکند. حساسیت طوقه و پایینتنه به رطوبت و تماس مداوم با آب، ابتلا به بیماری را افزایش میدهد.
- نهال آلوده یا نامرغوب: استفاده از نهالهایی که قبلاً آلوده شدهاند بهترین راه انتقال گموز به باغات است، به خصوص اگر بدون گواهی بهداشتی خریداری شده باشند.
- روش کاشت: کاشت عمیق یا دفن طوقه زیر خاک احتمال آلودگی را افزایش میدهد.
گیاهان مستعد ابتلا به بیماری گموز
درخت پسته معروفترین و حساسترین گیاه نسبت به بیماری گموز است، به طوری که سالانه خسارات قابل توجهی را به صنعت کشاورزی ایران وارد میکند. مرکبات مانند پرتقال، نارنگی، لیمو و حتی سیب و برخی درختان میوه دیگر نیز نسبت به گموز آسیبپذیر هستند. معمولاً گیاهانی که در خاک رسی یا مناطقی با آب و هوای گرم و مرطوب رشد میکنند، بیشتر در معرض آسیب قرار دارند.
راههای انتقال بیماری گموز بین گیاهان
انتقال گموز از طریق عوامل مختلف انجام میشود و شناسایی این راهها به کنترل بیماری کمک میکند:
- اجرای نامناسب یا غیراصولی عملیات خاکورزی، انتقال قارچ از عمق خاک به سطح یا بین باغات
- استفاده از آب آلوده به قارچ برای آبیاری
- تماس مستقیم ریشههای درختان به یکدیگر، بهویژه در صورت رعایت نکردن فاصله کاشت
- ابزار و وسایل کشاورزی آلوده که بین باغها یا قفسههای گلخانه منتقل میشوند
- نهالها یا قلمههای آلوده وارداتی یا خریداری شده بدون گواهی سلامت
شناسایی بیماری گموز در باغات (روشهای علمی و تجربی)
برای شناسایی زودهنگام بیماری گموز، مشاهده تغییر رنگ در نواحی پایین تنه (طوقه)، شفاف یا زرد شدن پوست، ظاهر شدن ترشحات صمغی و در نهایت قهوهای شدن پوست و پیدایش ترکهای عمودی باید جدی گرفته شود. همچنین پژمردگی ناگهانی و ضعف عمومی گیاه، نشانه آغاز فعالیت قارچ در ریشه است.
روشهای تشخیص زودهنگام بیماری گموز
- بررسی تراوش شیرابه (صمغ) شفاف و سپس تیره رنگ از قسمت پایین تنه و محل طوقه
- پیدایش علائم پوسیدگی نرم در ریشه یا پوست تنه
- کاهش شادابی گیاه؛ مشاهده ضعف و زردی برگها
- کاوش دستی اطراف طوقه و مشاهده تغییر بافت یا نرم شدن غیر طبیعی پوست و چوب
روشهای پیشگیری از بیماری گموز
پیشگیری همیشه کمهزینهتر و اثربخشتر از درمان است، بنابراین رعایت این موارد برای باغداران حرفهای الزامی است:
- عدم آبیاری بیش از حد و رعایت زمانبندی صحیح آبیاری باتوجه به نوع خاک
- خاکورزی اصولی و اکیداً با ابزارهای ضدعفونی شده
- استفاده از منابع آب سالم و غیرآلوده به ویژه پس از بروز بارندگی شدید یا ورود آبهای سطحی آغشته به قارچ
- خرید نهالهای سالم، استاندارد و دارای گواهی سلامت از مراکز معتبر
- رعایت فاصله کاشت استاندارد برای جلوگیری از تماس ریشهها
- پوشش و زهکشی مناسب خاک در اطراف طوقه درختان به خصوص در باغهای پسته و مرکبات
درمانهای رایج و نوین برای کنترل بیماری گموز
در سالهای اخیر استفاده از کود فسفیت پتاسیم به عنوان یکی از مهمترین راههای کنترل و درمان بیماری گموز مورد توجه قرار گرفته است. این ترکیب علاوه بر تقویت گیاه، موجب نابودی یا کنترل قارچهای عامل گموز در خاک میشود. محلولپاشی و آبیاری با فسفیت پتاسیم میتواند رشد قارچ را محدود نماید. همچنین برخی قارچکشهای مسی و محلولپاشی با ترکیبات مخصوص، درمان تکمیلی موثری هستند.
اهمیت تشخیص سریع بیماری گموز در موفقیت مدیریت باغ
یکی از اصول کلیدی در حفظ سلامت طولانی مدت محصولات و درختان باغ، تشخیص زودهنگام و صحیح بیماری گموز است. در صورت شناسایی سریع، امکان درمان با حداقل آسیب وجود دارد و میتوان با حذف شاخههای آلوده و ضدعفونی خاک، مانع گسترش بیماری شد. اگر گموز دیر تشخیص داده شود و به بخشهای اصلی گیاه نفوذ کند، درمان همراه با ریسک بالاتر و موفقیت کمتر خواهد بود و حتی احتمال قطع کامل گیاه وجود دارد.
تاثیر نوع خاک بر شیوع بیماری گموز
نوع، بافت و زهکشی خاک یکی از فاکتورهای مهم در مدیریت بیماری گموز است. خاکهای با بافت رسی و سنگین به دلیل نگهداری بالای رطوبت، محیط مناسبی برای رشد قارچها ایجاد میکنند. استفاده از خاک سبک، زهکشی مناسب و پیشگیری از غرقاب شدن اطراف طوقه، احتمال ابتلا به بیماری را کم میکند. در خاکهای رسی، آبیاری باید با دقت تنظیم شود و از غرقاب شدن خاک و تجمع آب در محل طوقه پرهیز گردد.
مدیریت بیماری گموز در باغات و مزارع
برای مدیریت موفق بیماری گموز، کشاورز باید از ترکیبی از روشهای زراعی، شیمیایی و بیولوژیکی استفاده کند:
- تقسیمبندی قطعات آلوده و سالم و آبیاری جداگانه هر بخش
- استفاده از کودهای فسفیت پتاسیم برای تقویت مقاوت درختان و کنترل قارچ عامل گموز
- برداشتن لایه آلوده و حذف شاخهها و بخشهای آسیبدیده با ابزارهای استریلشده
- آبیاری با فواصل منظم و پرهیز از تشکیل کپک در خاک
- تهویه مناسب خاک توسط شخم سطحی
استفاده از مواد شیمیایی و آفتکشها برای مقابله با گموز
مصرف صحیح مواد شیمیایی و آفتکشها زیر نظر کارشناسان و با توجه به شدت بیماری نقش مهمی در مهار گموز دارد:
- کودهای فسفیت پتاسیم به عنوان تقویتکننده و قارچکش سیستمیک
- محلولپاشی با قارچکشهای متداول مانند اکسید مس و منکوزب
- استفاده از قارچکشهای خاص ثبت شده برای کنترل Phytophthora مانند متالاکسیل و مستراکسیم
پیامدهای طولانی مدت بیماری گموز بر گیاهان و محصولات کشاورزی
در صورت بیتوجهی یا عدم مدیریت صحیح، بیماری گموز میتواند به مرگ تدریجی گیاه منجر شود. کاهش محصول قابل برداشت، خشک شدن درخت و کاهش ارزش زمین باغی از مهمترین پیامدهای بلندمدت این بیماری است. در باغهای پسته و مرکبات، شمار زیادی از درختان به خاطر گموز از بین رفته و جایگزینی با نهال جدید هزینههای زیادی به بار آورده است.
تاثیر اقتصادی بیماری گموز در کشاورزی و باغداری ایران
گموز خسارتهای اقتصادی قابل توجهی به کشاورزان و صنعت کشاورزی وارد میکند. از یک سو با کاهش تدریجی محصول و بالا رفتن هزینههای درمانی و جایگزینی، حاشیه سود کشاورز به خطر میافتد و از طرفی نابودی گسترده باغات نه تنها درآمد مستقیم کشاورز را کاهش میدهد، بلکه موجب افزایش قیمت نهال، محصولات نهایی و ضربه به بازار صادراتی میشود. به همین دلیل مدیریت اصولی و پیشگیرانه بیماری گموز یک نیاز اساسی برای حفظ امنیت غذایی و درآمدزایی ملی در حوزه کشاورزی است.
جمعبندی
- پایش منظم باغ و دقت به اولین نشانههای بیماری
- استفاده از کودهای مخصوص و منابع آب سالم و کنترل شده
- انتخاب نهالهای مقاوم و سالم به همراه رعایت فاصله کاشت مناسب
- اصلاح ساختار خاک با افزودن مواد آلی و سبکسازی
- تهیه برنامه مدیریت یکپارچه آبیاری و مصرف کود با مشورت کارشناسان خبره
- ضدعفونی ابزار و وسایل، مخصوصاً هنگام هرس یا خاکورزی
- بکارگیری روشهای نوین کنترل بیولوژیک و شیمیایی در صورت لزوم
سوالات متداول در مورد بیماری گموز
گموز (Phytophthora) یک بیماری قارچی است که باعث پوسیدگی ریشه و طوقه در درختان پسته و مرکبات میشود. این بیماری میتواند ریشهها را تحت تأثیر قرار دهد، باعث زردی و ریزش برگها، تغییر رنگ پوست تنه، ترکخوردگی و تراوش صمغ گردد.
- زرد شدن برگها از نوک برگها که به تدریج سراسر برگ را فرا میگیرد
- ریزش ناگهانی برگها
- بدشکلی برگها
- پژمردگی و خشک شدن شاخهها با گذشت زمان
- ایجاد لکههای قهوهای و ترکهای عمودی روی پوست تنه و خروج صمغ از طوقه
پسته یکی از حساسترین گونهها نسبت به گموز است. همچنین مرکبات (پرتقال، نارنگی، لیمو و غیره) نیز به بیماری حساساند، بهخصوص اگر در شرایط محیطی نامطلوب مانند رطوبت زیاد، خاک سنگین و آبیاری ضعیف باشند.
تشخیص سریع باعث میشود که بتوان پیشگیری و درمان را به موقع انجام داد، از گسترش بیماری به بخشهای سالم جلوگیری کرد، خسارات اقتصادی را کاهش داد و درخت و محصول را حفظ نمود.
خاکهای رسی و سنگین که زهکشی ضعیف دارند، و خاکهایی که آب در آنها تجمع مییابد، محیط مساعدی برای رشد قارچها ایجاد میکنند. در مقابل، خاکهای سبک با زهکشی خوب احتمال بروز بیماری کمتر است.