روی (Zn) به عنوان یکی از عناصر ریزمغذی اساسی، نقش بسیار مهمی در رشد، توسعه و عملکرد صحیح گیاهان دارد. گیاه برای ساخت پروتئین، تولید هورمون اکسین، فعال شدن بسیاری از آنزیمها، فتوسنتز و انجام فرآیند تقسیم سلولی، به مقدار کافی روی نیاز دارد. بنابراین کمبود روی در خاک، بلافاصله خود را با علائمی مثل توقف رشد، کوتاه شدن بینگرهها، زردی برگ، کوچک شدن برگها و در نهایت کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول نشان میدهد. این مسئله در بسیاری از خاکهای آهکی، قلیایی و کمموادآلی شایع است و در سالهای اخیر بهدلیل کشاورزی فشرده و تخلیه عناصر خاک، اهمیت مصرف کودهای حاوی روی دوچندان شده است. در این مقاله کاملا علمی و تخصصی، همه چیز درباره نقش روی در گیاه، علائم کمبود، انواع کودهای روی، زمان و روش بهینه مصرف و نکات کلیدی تغذیه گیاهان با عنصر روی را بررسی میکنیم تا بدانید دقیقا چه زمانی و با چه روشی باید کود روی را مصرف کنید تا موجب رشد حداکثری و سلامت گیاهان شوید.
در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :
اهمیت عنصر روی (Zn) در تغذیه گیاهان
عنصر روی، جزو عناصر کممصرف (میکروالمنت) ضروری برای گیاهان است. گیاهان برای انجام صحیح متابولیسم نیازمند مقدار اندکی روی هستند اما همین مقدار کم، اثر فوقالعاده بالایی در فرآیندهای زیستی دارد. حضور روی برای فعالیت بیش از ۳۰۰ نوع آنزیم، سنتز پروتئینها، پایدارسازی ساختار غشای سلولی، ساخت هورمون رشد (اکسین)، تقسیم سلول و بهبود فرآیند فتوسنتز حیاتی است. همچنین دانههای گرده حجم زیادی از روی را در خود جای میدهند و کمبود آن موجب کاهش باروری گیاه و تولید بذر میشود. بدون روی کافی، گیاهان قادر به طی کردن چرخه زندگی و تولید محصول با کیفیت نیستند.
فرمهای جذب و انتقال روی در گیاه
گیاهان عمدتا روی را به صورت یون دو ظرفیتی Zn۲+ یا کمپلکسهای متصل به اسیدهای آلی از خاک جذب میکنند. در خاکهای قلیایی و آهکی، برخی فرمهای کاتیونی مثل ZnOH+ نیز قابلیت جذب دارند. جذب روی ابتدا به ریشه وارد میشود و از طریق آوند چوبی به سایر اندام گیاه منتقل میشود. انتقال روی با مکانیزمهای سیمپلاست و آپوپلاست انجام شده و حتی در آوند آبکش گیاه هم غلظتهایی از عنصر روی یافت میشود که این موضوع نشاندهنده جابجایی فعال این عنصر در بافتهای مختلف گیاه است.
علائم کمبود روی در گیاهان و محصول
کمبود روی به سرعت و با نشانههای مشخصی در گیاهان ظاهر میشود و شدیدا باید تحت کنترل قرار گیرد. مهمترین نشانههای فیزیولوژیکی و مورفولوژیکی کمبود روی عبارتند از:
- کوتاه شدن بینگرهها (Stunting): فاصله بین برگها و شاخهها به وضوح کاهش مییابد.
- زردی (کلروز) برگها به ویژه در برگهای جوان، عدم رشد مناسب برگ و کوچکی برگها.
- بروز لکههای سفید یا زرد بر روی برگها (نکروزه شدن).
- ضعف عمومی گیاه، کاهش رشد ریشه و ساقه.
- توقف رشد در مرحله جوانهزنی یا پس از رشد اولیه، به خصوص در غلات و محصولات زراعی.
- کاهش باردهی، عقیم ماندن گلها و دانهها در صورت کمبود شدید.
- پایین آمدن کیفیت و بازارپسندی محصول.
این علائم بهویژه در گیاهان حساس به کمبود روی مثل ذرت، برنج، گندم، مرکبات، انگور، سیب و پنبه شدیدتر دیده میشود.
دلایل اصلی کمبود روی در خاکهای کشاورزی
عواملی که موجب محدودیت عنصر روی در خاک و عدم جذب آن توسط گیاه میشوند، متعدد است. مهمترین این فاکتورها عبارتند از:
- pH بالا (خاکهای قلیایی یا آهکی): در این وضعیت، روی به شدت غیرقابل دسترس و عمدتا بصورت ترکیبات نامحلول تثبیت میشود.
- کاهش مواد آلی خاک: به دلیل شخمهای مکرر، تسطیح و مصرف نکردن کود دامی، منبع ترکیبات آلی متصل به روی در خاک کاهش مییابد.
- وجود فسفر، منگنز و کلسیم بالا: فسفات و سایر یونها در خاک با روی رقابت میکنند یا روی را تثبیت میکنند.
- آبشویی و شستشوی مواد مغذی: در خاکهای شنی یا مناطقی با بارندگی زیاد، روی به راحتی از منطقه ریشه شسته میشود.
- تسطیح زمین و جابجایی خاک رویی: بخصوص در خاکهای آهکی، حذف افق غنی سطحی، کمبود روی را تشدید میکند.
- فعالیت کم میکروبی: در دماهای پایین یا خاکهای متراکم، فعالیت میکروبهای مفید و آزادسازی روی آلی کاهش مییابد.
تشخیص کمبود روی، آزمایش خاک و تفسیر نتایج
بهترین روش برای اطمینان از کمبود روی، ارسال نمونه خاک به آزمایشگاه جهت اندازهگیری آهنگ قابل جذب با محلولهای استاندارد مانند DTPA است. اگر میزان روی قابل جذب کمتر از ۰.۵ میلیگرم در کیلوگرم باشد، خطر کمبود برای گیاه بسیار زیاد است. همچنین تجزیه بافت گیاهی و اندازهگیری مقادیر روی در برگهای جوان نیز روشی مرسوم است. برای اقدام صحیح و هدفمند باید هم تست خاک و هم مشاهده علائم کمبود را مد نظر قرار دهید.
انواع کودهای روی مورد استفاده در کشاورزی
کودهاي روی متنوعی در بازار موجود است که هرکدام ویژگیهای خاص و کاربرد معین دارند. رایجترین انواع کود روی عبارتند از:
۱. سولفات روی (Zinc Sulfate)
شایعترین و ارزانترین فرم کود روی است. معمولا به دو شکل ZnSO۴·7H۲O (حاوی حدود ۲۲٪ روی) و ZnSO۴·H۲O (تا ۳۵٪ روی) عرضه میشود. محلولیت خوب آن باعث تاثیر سریع و مناسب برای رفع کمبودها میشود. در آب حل شده و به صورت مصرف خاکی (پخش سطحی یا نواری) یا محلولپاشی برگی قابل مصرف است.
۲. کلات روی (Zinc Chelate – EDTA/Zn)
در این نوع، یون روی توسط یک مولکول آلی مثل EDTA احاطه میشود تا تثبیت روی در خاکهای آهکی و قلیایی به حداقل برسد و جذب آن به گیاه به حداکثر برسد. کلات روی عمدتا برای محلولپاشی برگی و کاربرد در سیستمهای آبیاری قطرهای (بویژه گلخانه) پیشنهاد میشود. این کود گرانتر است اما اثربخشی بالاتری دارد.
۳. اکسید روی (Zinc Oxide)
این کود به شکل پودر جامد و با درصد بالای روی (معمولا ۷۰-۸۰٪) عرضه میشود اما حلالیت کمی در آب دارد. اغلب به عنوان کود کنترل رهش (آزادسازی تدریجی) و جهت کودپوششی بذر یا کاربرد های طولانی مدت در خاکهای با ظرفیت جذب بالا مصرف میشود.
۴. ترکیبات جدید؛ کودهای آلی-زیستی و کمپوستهای غنیشده با روی
استفاده از کمپوستهای غنیشده و کودهای زیستی حاوی روی، توسط سیستمهای ریزجاندار، جذب عنصر را ارتقا میدهد و پایداری بیشتری دارد. این کودها برای کشاورزی ارگانیک و پایدار مناسب هستند.
۵. نیترات روی و فسفات روی
این کودها در فرمولاسیونهای خاص برای رفع کمبود در برخی گونههای گیاهی مورد نظر قرار میگیرند اما کاربرد عمومی آنها محدودتر است.
زمان مناسب و روش بهینه مصرف کود روی
تعیین صحیح زمان و شیوه مصرف برای تضمین اثربخشی کود روی اهمیت زیادی دارد. پیشنهادات ما براساس مطالعات علمی به شرح زیر است:
- در محصولات زراعی و دانهدار (گندم، ذرت، برنج): مصرف پاییزه و قبل از کاشت (در آمادهسازی زمین) یا محلولپاشی در مراحل اول رشد (مثلا ۲ تا ۴ برگی) بیشترین تاثیر را دارد.
- در درختان میوه، انگور و مرکبات: محلولپاشی برگی در اواخر زمستان قبل از تورم جوانه یا پس از برداشت جهت تامین ذخیره کافی برای سال آینده بهترین نتیجه را به همراه داشته است.
- در گلخانههای سبزی و صیفی: تجهیز کوددهی همراه آب آبیاری با کود کلات روی یا محلولهای شیمیایی دقیق.
- در خاکهای آهکی و قلیایی یا مناطق سرد و مرطوب: توصیه میشود حتما از محلولپاشی یا مصرف نواری (روی خط کاشت یا کنار بذر) استفاده شود تا روی در تماس با خاک تثبیت نشود.
مصرف دیرهنگام کود روی ممکن است مشکلات کمبود برطرف نشود، پس حتما نمونهبرداری و مصرف هدفمند را جدی بگیرید.
مقدار بهینه مصرف کود روی برای گیاهان مختلف
مقدار کود مورد نیاز بسته به نوع گیاه، کود، ویژگی خاک و شرایط محیطی متغیر است. حدود توصیه مصرف به صورت زیر است:
- سولفات روی: ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم در هکتار به صورت خاکی
- محلولپاشی سولفات روی: محلول ۲ تا ۵ گرم در لیتر آب جهت ۲ تا ۳ مرحله محلولپاشی (۰.۲ تا ۰.۵ درصد)
- کلات روی (EDTA/Zn): ۱ تا ۲ کیلوگرم در هکتار در آبیاری قطرهای یا محلولپاشی
- کود پوششی بذر (اکسید روی): ۲ تا ۵ گرم روی به ازای هر کیلوگرم بذر بسته به رقم و نوع گیاه
در مصرف برگی، بهتر است محلولپاشی هنگام ساعات خنک روز (طلوع یا غروب) انجام شود تا سوختگی برگ به حداقل برسد. همچنین باید از اختلاط کود روی با فسفاتهها، کلسیم یا ترکیبات قلیایی بدون مشورت کارشناسی خودداری کرد.
عوامل موثر بر میزان پاسخ گیاه به مصرف کود روی
- نوع و حساسیت گونه گیاهی: نمونههایی مثل ذرت، گیلاس و مرکبات حساسیت زیادی به کمبود روی دارند.
- سن گیاه و مرحله رشد: کمبود روی در مراحل اولیه رشد تاثیر مخربتری بر گیاهان دارد.
- بافت خاک و pH: هر چه خاک شنیتر یا آهکیتر، احتمال کمبود و تثبیت روی بالاتر است.
- روش و زمان مصرف کود: تغذیه نواری همراه بذر یا محلولپاشی موثرتر از پخش سطحی است.
- همزمانی با دیگر عناصر: مصرف زیاد فسفر، کلسیم یا منیزیم میتواند کمبود القا کند.
- برهوت مواد آلی و فعالیت کم زیستی خاک: خاکهای فقیر نسبت به کوددهی واکنش قویتری نشان میدهند.
اثرات مثبت و نقش ویژه کود روی در بهبود کیفیت محصولات کشاورزی
- افزایش کیفیت میوه، رنگ و اندازه مطلوبتر
- بهبود عطر و مزه محصولات باغی بخصوص مرکبات و سیب
- ارتقاء توانایی گردهافشانی و افزایش باروری و دانهبندی
- کاهش بروز بیماریهای تغذیهای و ارتقاء سلامت کلی گیاه
- افزایش مقاومت محصولات به تنشهای محیطی و عوامل بیماریزا
- پایداری بیشتر محصولات در انبارداری و ماندگاری پس از برداشت
براساس مطالعات متعدد میدانی و آزمایشگاهی، شاخصهایی چون عملکرد وزنی، درصد دانه پر، میزان ویتامین C، رنگدانهها و بازارپسندی در محصولات تحت تغذیه صحیح روی ارتقاء مییابد.
نتیجه گیری
کود روی یکی از مهمترین و اساسیترین اجزای برنامه تغذیهای گیاه است که مستقیما بر رشد، عملکرد و کیفیت محصولات تاثیر میگذارد. در مناطقی که خاک آهکی، قلیایی یا کم ماده آلی است، یا جایی که محصولاتی با نیاز بالا به روی مانند ذرت، گندم، برنج، مرکبات یا انگور کشت میشود، مصرف کود روی باید در صدر برنامه تغذیه قرار گیرد. انتخاب نوع کود (سولفات روی برای مصرف اقتصادی یا کلات روی برای شرایط خاص)، زمان و روش درست مصرف (خاکی، برگی، همراه بذر یا آبیاری) و مقدار بهینه، طبق نتایج آزمون خاک و توصیه کارشناسان، موجب جذب بهتر و بازدهی بیشتر میشود. توجه به نشانههای کمبود، تست خاکی و تغذیه اصولی، ضامن بهرهوری منابع، سلامت گیاه و پایداری تولید محصولات کشاورزی در بلندمدت خواهد بود.
سوالات متداول کود روی و کمبود آن در کشاورزی
کمبود روی بیشتر در خاکهای آهکی، قلیایی، شنی کمموادآلی و مناطقی با pH بالاتر از ۷ اتفاق میافتد. این کمبود در خاکهایی که تسطیح یا شخم زیاد شدهاند نیز شایع است.
به طور کلی زردی و کلروز برگهای جوان، کوتاهی بینگرهها و توقف رشد، لکههای سفید در برگ نشانه کمبود روی است. تجزیه نمونه خاک و برگ برای اطمینان توصیه میشود.
برای رفع سریع کمبود، محلولپاشی برگی با سولفات روی یا کلات روی (EDTA) پیشنهاد میشود. در شرایط خاکی قلیایی، کلات روی کارایی بالاتری نسبت به سولفات دارد.
مصرف بیش از حد کود روی منجر به سمیت روی در گیاه، اختلال جذب آهن، کاهش رشد، لکههای قهوهای در برگها و مسمومیت ریشه میشود. بنابراین همیشه آزمون خاک و توصیه متخصص را ملاک قرار دهید.
بله، اما باید با توجه به نوع کودها و وضعیت خاک، اختلاط را تحت نظر کارشناس انجام داد. برخی کودها باعث تهنشین شدن یا کاهش جذب روی میشوند.