کود سولفات روی (Zinc Sulfate) یکی از پرکاربردترین و مؤثرترین کودهای کشاورزی بوده که برای تأمین عنصر “روی” مورد نیاز گیاهان در مزارع و باغات مورد استفاده قرار میگیرد. این کود نقش بسزایی در جلوگیری از کمبود ریزمغذی روی در محصولات کشاورزی ایفا میکند؛ چراکه کمبود روی میتواند منجر به کاهش رشد، افت کیفیت و کاهش قابل توجه عملکرد محصولات زراعی و باغی شود. سولفات روی هم به صورت پودری و هم گرانوله، و معمولاً در درصدهای مختلفی از جمله ۳۳% و ۳۵.۵% ارائه میشود که جذب سریع و تأثیر مناسبی در خاکهای بسیاری از مناطق بهویژه خاکهای قلیایی و آهکی ایران دارد. مصرف صحیح کود سولفات روی علاوه بر جبران کمبود این عنصر ضروری، موجب بهبود فتوسنتز، رشد بهتر برگ و ریشه، افزایش باردهی و نیز ارتقاء میزان پروتئین و کربوهیدرات گیاهی میگردد. در ادامه به طور جامع زمان مصرف، روشهای استفاده، مزایا، مضرات و مشخصات شیمیایی کود سولفات روی را بررسی خواهیم کرد و پاسخ کامل به تمامی نیازهای اطلاعاتی کشاورزان و کارشناسان علم تغذیه گیاه ارایه شده است.
در صورت تمایل می توانید پادکست مربوط به این مقاله رو گوش دهید :
بهترین زمان استفاده از کود سولفات روی، پایه موفقیت در کشاورزی
انتخاب زمان مناسب برای مصرف کود سولفات روی به نوع گیاه، مرحله رشد و همچنین شرایط خاک و آب و هوایی بستگی دارد. عموماً توصیه میشود این کود به عنوان کود پایه همزمان با کاشت بذر یا نشاءدهی به خاک افزوده شود تا از همان ابتدا، روی کافی برای رشد ریشه و توسعه اولیه گیاه فراهم شود. به ویژه در گیاهانی مانند گندم، برنج، ذرت، کلزا و محصولات باغی (مانند سیب، انگور، مرکبات و پسته) مصرف در مراحل ابتدایی (شروع جوانهزنی تا حداکثر سطح سبز شدن برگها) بالاترین کارایی را دارد. در کوددهی برگپاشی، مناسبترین زمان، زمانی است که گیاه در مرحله رشد فعال بوده و برگهای تازه و جوان دارد؛ ساعات خنک روز مانند اوایل صبح یا عصر بهترین گزینه هستند تا از آسیب به برگها و سوختگی جلوگیری شود.
- در محصولات زراعی: عمدتاً همزمان با آماده کردن خاک و قبل از کاشت، یا در مرحله پنجهزنی (غلات) انجام شود.
- در باغات میوه: در شروع فصل رشد (اوایل بهار) و حتی تکرار سالانه به تناسب نتایج آزمون خاک توصیه میگردد.
- در صورت تشخیص کمبود حاد: محلولپاشی برگی در چند نوبت و با غلظت توصیه شده باید لحاظ شود.
تأمین مستمر و برنامهریزی شده عنصر روی، منجر به مقاومت بهتر گیاهان در مقابل تنشها و افزایش عملکرد کمی و کیفی محصولات میشود.
مقدار و نحوه مصرف کود سولفات روی در کشاورزی حرفهای
مقدار مورد نیاز کود سولفات روی باید مطابق نیاز گیاه و نتایج آنالیز خاک تعیین گردد. به طور میانگین، مقدار مصرف این کود برای گیاهان مختلف عبارت است از:
- زراعتهای دانهای (گندم، برنج، ذرت): ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم سولفات روی ۳۳% یا ۳۵.۵% در هر هکتار (در خاکهای با کمبود متوسط تا شدید).
- در باغات میوه: ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ گرم برای هر درخت کامل، به تناسب سایز (به صورت خاکی یا محلول ریزی چالکود).
- برگپاشی: محلول ۰.۵ تا ۲ گرم در لیتر آب جهت محلولپاشی برگی، ۲ تا ۳ نوبت در طول فصل رشد.
- کوددهی همراه با آبیاری قطرهای: ۵ تا ۸ کیلوگرم در هکتار در سه مرحله تقسیم شود.
میزان دقیق مصرف وابسته به نتایج آزمون خاک، نوع گیاه، سن گیاه، بافت خاک و شدت کمبود روی است. توجه شود مصرف بیش از حد، منجر به مشکلات تغذیهای گیاه و اختلال در جذب سایر ریزمغذیها میگردد.
کاربرد اصلی سولفات روی در کشاورزی
کود سولفات روی دارای کاربردهای متنوع و مهمی در مدیریت باغ و مزرعه است که هرکدام تأثیر مستقیم در افزایش رشد، سلامت گیاه و پایداری تولید دارند:
- افزایش رشد رویشی و زایشی گیاه: چون روی یکی از اجزای سازنده آنزیمها و هورمونهای گیاهی (اکسینها) است، رشد اندام هوایی و ریشهای بهبود مییابد.
- بهبود باردهی و کیفیت محصول: سولفات روی موجب افزایش تعداد خوشه/بلال در غلات و باغات و ارتقاء خواص ظاهری و کیفی میوه میشود.
- افزایش مقاومت به تنشها: مصرف سولفات روی مقاومت گیاه را به تنشهای محیطی (خشکی، سرمای بهاره و بیماریها) تقویت میکند.
- اصلاح کمبودهای شناخته شده خاک کشاورزی: عمدتاً در خاکهای آهکی، شنی و با ماده آلی پایین دیده میشود.
- افزایش جذب سایر مواد مغذی: روی در کارایی استفاده از عناصر پرمصرف مانند فسفر و نیتروژن نقش ویژهای دارد.
- پیشگیری از اثرات منفی استفاده زیاد از کود فسفات: روی مانع از قفل شدن (تثبیت بیش از حد) فسفر و بروز کمبود ثانویه میشود.
انواع کودهای روی موجود در بازار ایران
کودهای روی به اشکال زیر برای مصارف کشاورزی تولید میشوند:
سولفات روی پودری یا گرانوله (ZnSO4.7H2O یا ZnSO4.H2O)
متداولترین نوع قابل حل در آب، مناسب برای کوددهی خاکی، محلولپاشی و ترکیب با کودهای پایه.
کود کلاته روی (Zn-EDTA)
جذبپذیری بالاتر به ویژه در خاکهای قلیایی، گرچه قیمت بالاتری نسبت به سولفات روی دارد.
کودهای ترکیبی (NPK+Zn)
کودهای آلی غنیشده یا ماکرو شامل روی جهت مصرف همزمان با سایر عناصر پرمصرف.
کودهای مایع و شیمیایی مخصوص سیستم آبیاری قطرهای یا محلولپاشی
دارای غلظت مشخص و سرعت جذب بالا.
انتخاب گونه مناسب باید براساس نوع خاک، شرایط اقلیمی منطقه و نوع محصول صورت گیرد.
اثرات کمبود روی در گیاهان کشاورزی
کمبود عنصر روی، پیامدهای خسارتباری روی رشد و کیفیت محصولات کشاورزی دارد و علائم بارزی ایجاد میکند:
- کوچک شدن و برگروزت (روزیته شدن): کاهش سطح برگ، دفرمه شدن یا چینخوردگی برگهای جوان به رنگ سبز روشن تا زرد.
- زردی بین رگبرگی و کلروز موضعی: برگها ابتدا در بخش میانرگبرگی شروع به زرد شدن میکنند.
- کاهش رشد میانگرهای و بوتههای کوتوله: افزایش فاصله میانگرهها و کوتاهی عمومی گیاه.
- تأخیر در بلوغ و گلدهی: زمان برداشت دیرتر، کاهش گلدهی و ریزش میوه به ویژه در باغات میوه.
- کاهش تعداد دانه و افت عملکرد: در غلاتی چون برنج و ذرت، خطوط سفید روی برگ و کاهش تعداد بلال یا خوشه.
- عدم جذب مناسب پروتئین، کربوهیدرات و کلروفیل: کاهش مواد آلی مهم در سلول گیاهی.
- بدشکلی و ریزش میوه: به ویژه سیب، مرکبات، انگور و پسته.
تشخیص و اصلاح بهموقع این کمبود، ضامن پایداری تولید محصولات سالم و باکیفیت بالا است.
کود سولفات روی ۳۵.۵% و تداخل آن با عناصر دیگر به ویژه فسفر
یکی از رایجترین غلظتهای موجود از کود سولفات روی، نوع ۳۵.۵ درصد است که قابلیت حل شدن بالا داشته و برای خاکهای مختلف قابل استفاده است. میزان مصرف آن بسته به نتایج آزمون خاک متغیر است و میتوان آن را به صورت محلول در سیستمهای آبیاری یا به شکل برگپاشی بر گیاهان بهکار برد.
نکته بسیار مهم، رابطه آنتاگونیستی فسفر و روی در خاک است. مصرف بیش از حد کودهای فسفاته (در سیستمهایی که فسفر در دسترس زیاد است) میتواند موجب کاهش جذب و بروز کمبود روی شود؛ بنابراین نسبت P:Zn کل در خاک حدود ۱۰ به ۱ باید حفظ گردد. به ویژه در خاکهای آهکی با pH بالا، استفاده کنترلشده کود فسفاته و سولفات روی به صورت همزمان اهمیت ویژهای دارد.
آیا سولفات روی خاصیت اسیدی دارد؟
بله، کود سولفات روی ماهیتی نسبتاً اسیدی (ملایم) دارد و این ویژگی به نفع برخی خاکها به ویژه خاکهای آهکی و قلیایی است. خاصیت اسیدی سولفات روی با کاهش موقتی pH موضعی اطراف ذرات کود، جذب بهتر عنصر روی توسط ریشه گیاه را تسهیل میکند و از تثبیت غیرقابل جذب توسط کربناتهای خاک میکاهد.
- در خاکهای اسیدی: پایداری و پتانسیل زیان ناشی از سوختگی ریشه باید بررسی شود.
- در خاکهای قلیایی: مصرف سولفات روی باعث آزادسازی بیشتر یون Zn²⁺ برای جذب گیاه میشود.
البته مصرف همزمان با کودهایی با خاصیت اسیدی شدید، نیاز به دقت بیشتری دارد تا از کاهش بیش از حد pH و آسیب به ریشه گیاه جلوگیری شود.
عوامل مؤثر بر جذب سولفات روی در خاک و مخاطرات مصرف افراطی
عوامل متعددی بر جذب سولفات روی تاثیر میگذارند که عبارتند از:
پهاش (pH) خاک
هرچه خاک قلیاییتر باشد (pH بالاتر)، روی بیشتری تثبیت شده و قابلیت جذبش کاهش مییابد.
بافت خاک
خاکهای شنی (سبک) جذب سریع اما اتلاف زیاد، خاکهای رسی (سنگین) سرعت کمتر لیکن تثبیت بیشتر دارند.
مقدار ماده آلی
هوموس بالا جذب روی را افزایش میدهد.
مقدار فسفر، آهن، منگنز و سایر رقبا
وجود فسفر فراوان یا سایر ریزمغذیها با مکانیزم رقابتی جذب روی را مختل میکنند.
رطوبت خاک
رطوبت مناسب برای نفوذ و راحتی دسترسی ریشه اهمیت دارد.
مصرف بیش از حد سولفات روی، مشکلات قابل توجهی ایجاد میکند از جمله: تجمع فلزات سنگین در خاک، اختلال در جذب سایر عناصر (به ویژه آهن و منگنز)، احتمال سمیت (زردی و توقف رشد گیاه)، کاهش کیفیت محصول و در مواردی آلودگی منابع آبی محلی. بنابراین آزمون خاک و توصیه کارشناسی، کلید کشاورزی پایدار و موفق است.
مزایای استفاده از کود آلی غنیشده با پتاس و فسفات همراه با سولفات روی
کودهای آلی غنی شده مانند کود پتاسه (۱۰-۰۰-۰۰) یا کود فسفاته (۰۰-۱۴-۰۰) در کنار سولفات روی میتوانند مکملی ایدهآل برای تامین تمامی عناصر حیاتی باشند. این ترکیبات مزایای ویژهای دارند:
- تامین متوازن ماکرو و میکرو المانها بدون شوری و تجمع عناصر مضر
- ارتقاء درصد مواد آلی، اصلاح ساختمان خاک و کاهش سختی خاکهای شور و قلیایی
- افزایش بازدهی جذب سایر عناصر و مقابله با فرسایش خاک
- پایدارسازی تولید محصولات با کیفیت بالا و ماندگاری طولانیتر
نکات حرفهای برای افزایش راندمان استفاده از کود سولفات روی
- پیش از هر نوع مصرف، حتما آزمون خاک انجام شود تا مقدار مورد نیاز روی دقیق تعیین گردد
- از اختلاط مستقیم کودهای فسفاته با کل سولفات روی در یک محل تا جای ممکن پرهیز شود – مصرف موضعی جداگانه، بهترین نتیجه را دارد
- در صورت کمبود حاد، محلولپاشی به صورت برگی را با غلظت مناسب و زمانبندی صحیح انجام دهید
- مصرف سالانه و تدریجی سولفات روی و کود آلی مکمل، به ویژه در باغات، ضامن باروری مداوم است
- در سیستم آبیاری قطرهای، سولفات روی را برای پخش یکنواخت و جلوگیری از شستشوی زیاد استفاده نمایید
- در صورت استفاده از انواع کلاته، دوز پایینتر و دفعات بیشتری کوددهی اقدام شود
جمعبندی
کود سولفات روی نه تنها منبعی ارزان و قابل دسترس برای تأمین عنصر روی در گیاهان است، بلکه عامل کلیدی سلامت و پایداری عملکرد محصولات کشاورزی محسوب میشود. رعایت زمانبندی مناسب، انتخاب مقدار و روش بهینه مصرف و توجه به شرایط منحصر به فرد هر مزرعه یا باغ، راهکار افزایش کارایی و جلوگیری از خسارتهای احتمالی است. استفاده آگاهانه و علمی از سولفات روی، میدان را برای رشد پایدار، افزایش سطح برداشت و بهبود کیفیت محصولات فراهم میسازد. به یاد داشته باشید آزمون خاک، مشاوره تخصصی و مصرف هوشمندانه، سه اصل طلایی موفقیت شما در کشاورزی مدرن با محصولات سالم میباشد.
سوالات متداول در مورد کود سولفات روی
ترکیبی از روی و سولفات که بهصورت پودر یا گرانول عرضه میشود. این عنصر برای رشد گیاه، فتوسنتز، تشکیل گل و میوه، کلروفیلسازی و مقاومت در برابر تنشها ضروری است.
- در مراحل پایه: هنگام کاشت بذر یا نشا.
- محلولپاشی: در زمانی که گیاه در رشد فعال است، با برگهای جوان و در ساعات خنک (صبح یا عصر).
- توصیهها بر اساس نوع محصول: زراعت در مراحل پنجهزنی، باغات از ابتدای فصل رشد.
مصرف زیاد سولفات روی میتواند جذب سایر ریزمغذیها مانند آهن و مس را مختل کند و حتی انرژی گیاه را کاهش دهد. مطالعهای نشان داد که غلظت بالای محلولپاشی (مثل ۰.۴٪) باعث کاهش عملکرد گیاه میشود.
هنگامی که علائمی مانند زردی بین رگبرگها، کاهش رشد یا کوتولگی مشاهده میشود—که اغلب نشاندهنده کمبود روی هستند—در این حالت استفاده از محلولپاشی چند نوبته توصیه میشود.
بر اساس نتایج آنالیز خاک در نظر گرفته شود. متخصصان تغذیهگیاه یا کارشناسان جهاد کشاورزی میتوانند مقدار و روش دقیق مصرف را به شما پیشنهاد دهند.
بله، اما باید با توجه به سازگاری شیمیایی انجام شود. برای مثال مخلوط نکردن با کودهای قلیایی یا دارای فسفر در برخی شرایط ضروری است. بهتر است قبل از مخلوطسازی، تست اختلاط انجام شود یا از توصیه کارشناسان بهرهمند شوید.